Năm thứ 4 và năm thứ 5 – “nốt lặng” một thời đại học

 

Tôi sẽ dành nhiều thời gian để ghi chép những sự kiện về cuộc sống sinh viên ở năm thứ 4 và 6 tháng của năm thứ 5 đại học mà chúng tôi trải nghiệm, nhất là những lắng đọng sâu sắc mà chúng tôi được vui sống bên nhau. Đây là những năm tháng tôi thật sự được sống với sự háo hức học hỏi, cảm nhận và cho đến nay vẫn thấy hồi đó mình đã có rất nhiều giá trị thu hoạch được.

Cũng nói luôn về những điểm rất yếu của chúng tôi thời đó – rất ít chuyện ái tình, rất ít chuyện thể hiện hơi thở thời cuộc của “trí thức” - chỉ thực tế là nhiều chuyện thời đói cơm thiếu áo, ít lí tưởng hoài bão cao xa. May mắn là vẫn còn giữ được chân chất hồn quê trong mỗi con người.

Nhìn lại những thay đổi ước mơ so với 3 năm đầu đại học

Nếu 3 năm đầu đại học, tôi dành rất nhiều thời gian rảnh rỗi để kiếm tìm di sản về Hà Nội thì sang năm thứ 4 bắt đầu có những cái nhìn về cuộc sống thực tế hơn.

Từ một thanh niên nông thôn lần đầu ra Hà Nội – mọi cái đều lần đầu: chuyến đi tàu hỏa đầu tiên, chuyến xe buýt, xe điện đầu tiên… Rồi có lần đầu biết mùi thơm của cái bánh mỳ pate có phết bơ ở Ngã tư Vọng, biết vị ngọt cái bánh chuối nóng sâu trong tận cổ họng ở góc hè chợ Mơ… Dần dần tôi tìm về các danh thắng, các di tích các bảo tàng. Chỉ bằng đi bộ và tàu điện, mỗi lần về nội thành là tôi có một kế hoạch được chuẩn bị kĩ: điểm đến là gì, đến để xem gì, cảm nhận cần ghi chép hoặc dấu ấn để nhớ là gì… Chỉ tiếc là không tìm được ai đi cùng vì không biết cách rủ được người có cùng mơ ước như mình và thực tế là không “bao nổi” ai đó dù chỉ tiền tàu điện hay bữa điểm tâm trưa[1]. Dù sao tôi cũng có điểm mạnh là các năm 1975-1976, gia đình anh trai đang sống ở một phần gian nhà tập thể (khoảng 8m²) ở phố Minh Khai nên cũng coi như có chỗ dựa ăn uống mỗi khi về thăm nội thành.

Nhớ lại 2 năm đầu, chuyến đầu tiên là phải đến Bờ Hồ để thấy được tận mắt Tháp Rùa, Đền Ngọc Sơn, Nhà Bưu điện, Nhà Thủy tạ, Tượng đài Lê Lợi[2], Nhà in báo Nhân dân rồi đi bộ lên Hàng Ngang, Hàng Đào vào chợ Đồng Xuân trước khi ra Bến Nứa đi xe ca về Trâu Quỳ. Tiếp đó là dành một chuyến đi để vào thăm Bảo tàng Lịch sử, Bảo tàng Cách mạng, dạo ngắm Nhà hát lớn, phố Tràng Tiền, Bách hóa Tổng hợp. Rồi có những chuyến đến các điểm xa hơn: khu Ba Đình, Vườn Bách thảo, Bảo tàng Quân đội, Bảo tàng Mĩ thuật Hà Nội (phố Nguyễn Thái Học), Văn Miếu Quốc Tử Giám[3]. Đến với khu Hồ Tây: chùa Quán Thánh, đường Thanh Niên, chùa Trấn Quốc, quán gió bánh tôm Hồ Tây. Cũng có một lần được vào Công viên Thống nhất và biết Rạp Xiếc Hà Nội. Còn chùa Quán Sứ thâm nghiêm thì vốn được nhìn thấy mấy lần khi phải xếp hàng mua vé và đợi tàu hỏa từ đây ra đến tận ga Hàng Cỏ mỗi khi về quê nghỉ Tết.

Cũng lần mò tìm được bạn bè để biết Đại học Tổng hợp, Đại học Kinh tế Kế hoạch, Đại học Thương nghiệp, Đại học Thủy Lợi… Đại loại đó là những điểm đến của một thời mơ ước khi ở quê từng được nghe nói đến.

Đến năm thứ 3 có lần được đến thăm em trai đang học ở Trường học số 1 Bộ Xây dựng, Thanh Xuân, Hà Nội[4] (gần Hà Đông), rồi cùng em đi bộ dạo một vòng nhỏ ở Thị xã Hà Đông. Chuyến đi lao động công ích cải tạo sông Tô Lịch cuối năm thứ 3 được biết thêm chút ít về Đình làng Cót, khu Cầu Giấy và Bách thú Thủ Lệ và có dịp ghé thăm Gò Đống Đa.

Đó là vốn hiểu biết của tôi về Hà Nội những năm đầu đại học. Chỉ có một số điểm đến ít ỏi đó mà phải dành dụm tới 3 năm để có dịp ghé thăm. Trong đầu khi đó chỉ là có “lơ mơ” chút về hồn dân tộc, hồn sông núi và những nơi linh thiêng của Thăng Long Hà Nội.

Đến năm thứ 4 thì hầu như không có dịp thăm thú nào nữa, coi như cơ bản đã biết về Hà Nội. Vả lại thời kinh tế khó khăn nên không dành được chút tiền đi lại. Những ngày cuối tuần chỉ loanh quanh ở trường, đi dạo hay đọc sách đợi giờ ăn.

À quên, hai năm cuối đại học của tôi có được lần đi cùng anh Khang đến quán làm bánh quy gia công ở phố Đinh Tiên Hoàng. Anh Khang kiếm được ít bột, trứng gà và đường cát, thế là anh rue tôi đi thuê làm bánh quy trước khi về Tết. Lần đó anh còn rủ tôi đi ăn cơm Phú Gia[5]. Có lẽ có dịp cũng nên ghi chép lại vài cảm nghĩ về chuyện này để thấy rõ hơn tình cảnh cuộc sống bấy giờ. Năm thứ 5 thì được đi xem phim cùng anh Nguyễn Ngọc Đĩnh ở rạp Bạch Mai gần chợ Mơ (hồi đó anh Đĩnh cùng tôi thực tập ở Trạm Máy kéo Hải Hậu, hôm về báo cáo thầy Nguyễn Văn Quý hướng dẫn, tôi và anh đã nghỉ đêm ở nhà anh trai tôi vì chiều tối không còn xe về Trâu Quỳ).

Bối cảnh đất nước và cuộc sống sinh viên

Năm học thứ 4 bắt đầu từ đầu tháng 8-1978 đến hết 7-1979, sau đó là năm thứ 5 (từ 8-1979 đến 5-1980). Bối cảnh đất nước lúc bấy giờ là chiến tranh biên giới Tây Nam, nạn Hoa kiều về nước và sau đó là chiến tranh biên giới phía Bắc (17-2-1979). Đất nước thiếu năng lượng, lương thực trầm trọng. Mô hình NTQD, HTX kém hiệu quả, dân đói lầm than.

Các khó khăn của đất nước ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống sinh viên: thiếu điện, mất nước triền miên. Cơm tập thể ban đầu giảm gạo, tăng mỳ, sau đó có khi không có cơm, chỉ còn bánh mỳ và hạt lúa mạch hấp. Thực phẩm khan hiếm, nhiều khi tiêu chuẩn có phiếu mà không mua được hàng nên bếp tập thể chủ yếu có canh “đại dương” và sang nhất là món cá biển kho, mùi cá biển kho mặn phủ kín cả khu KTX sinh viên mà đến nay tôi vẫn chưa từng quên.

Tình trạng chúng tôi hồi đó đã hiểu nhau hơn qua những lần cùng lao động học nghề, rèn nghề (kết thúc bằng việc liên hoan thành quả khoán quản năm 3). Rồi lần đi TTGT lần 1 (khối HTX), đi lao động công ích cải tạo sông Tô Lịch. Khi đó cơ bản mọi người biết được “sở trường sở đoản” của nhau, không chỉ trong tổ mà cả trong lớp. Tôi nhận ra lúc này anh em sinh nam trong lớp đã hình thành 2 nhóm khá rõ. Nhóm đa số gồm các anh chị lớn tuổi (bộ đội về, cán bộ đi học…) cơ bản an bài, không còn chí hướng phấn đấu mà chủ yếu chỉ là học cho xong. Một số anh em trẻ những năm đầu học khá, gia đình có điều kiện nhưng từ năm thứ 4 cũng không ham phấn đấu, dường như không còn động lực gì từ những gì đã trải sau 3 năm đại học. Nhóm đa số này chiếm tới khoảng 80-85%. Số còn lại là nhóm chỉ mấy anh em trẻ, có năng lực học, dường như chăm chỉ để có hi vọng đôi chút về tương lai sau khi ra trường.

Cả hai nhóm vẫn chung sống rất thân tình. Nhóm đa số vẫn có thái độ ngưỡng mộ nhóm trẻ nhưng chấp nhận sự hài lòng của mình. Thái độ là ngưỡng mộ mà không ganh ghét, không muốn nỗ lực theo đuổi, kiểu “mặc kệ” bọn bay, chúng tớ chỉ cần ra trường vào biên chế kiếm việc làm là được rồi!

Các tổ nam lớp KT20A và B vẫn ở KTX B3. Lúc này các nhóm ăn sáng cũng khó khăn, lúc có lúc không. Bắt đầu xuất hiện các quán nước “phố thối” thôn An Đào. Rất nhiều anh em trèo tường, vượt mương nước qua ngồi quán ăn kẹo dồi uống trà cả buổi. Có anh Đình lớp KT20B sau này còn quen lấy được cô vợ người trong thôn này.

Trong các tổ cũng không còn nhiều chuyện như những năm đầu. Thậm chí anh Khang hát mấy bài “tủ” nhất thì mọi người cũng đã thuộc. Bài anh Khang hát “Xa khơi” của Nguyễn Tài Tuệ say sưa thế mà câu “con chuồn còn bay nơi nơi, con giang chiều gọi bạn đường khơi” được bạn Trần Hữu Giang chỉnh lại thành “con Giang chiều nghé ọ mẹ ơi”. Anh Quân đọc thơ bài “Núi Đôi” của Vũ Cao có đoạn “Bảy năm về trước em 17/Anh mới đôi mươi trẻ nhất làng/Xuân Dục - Đoài Đông hai cánh lúa/Bữa thì anh tới bữa em sang”. Trần Hữu Giang đổi câu cuối thành “Bữa thì anh tới bữa em lui.”

Chuyện trêu đùa của anh Học và mọi người với anh Nội cũng không còn vui nhộn nữa. Các chuyện tiếu lâm thời bộ đội của anh Minh, anh Khang, anh Kình, anh Nội, anh Lục, anh Quân dường như cũng đã nghe hết. Chuyện kinh nghiệm sống của anh Ngọc, anh Xuân Trí, anh Chình, anh Lan hồi xưa hay thế mà nay cũng không còn hấp dẫn chúng tôi. Không khí học tập cũng chán nản nhiều, tâm lí học chỉ sao cho đạt điểm không phải thi lại. Đi học trên lớp vẫn rất nghiêm túc nhưng đã không còn các buổi điểm danh tối chủ nhật. Các “thủ tục” của phong trào “quê hương nội trú” mà thầy Trưởng khoa Phan Trọng Đỉnh phát động cũng nhạt nhòa dần vì điều kiện cuộc sống thực tế quá khó khăn. Anh Nguyễn Ngọc Minh cứ chiều chiều đợi anh Bổng, anh Đình qua rủ đi ngồi quán chè nước “phố thối”. Tuyệt nhiên không còn cảnh nô nức đi ôn thi trên giảng đường hay ra vườn thực vật học và truy bài. Cả rèn luyện thể dục buổi sáng quanh sân vận động cũng “tiệt chủng”. Phong trào lớp, đoàn, tổ trong thi đua mất dần không khí tranh luận sôi nổi về chuyên môn. Chỉ còn một số ít cá nhân có chí tiến thủ, các đối tượng Đảng và nhóm học sinh trẻ có thành tích còn duy trì nỗ lực. Ngay cả công tác cán sự các môn học cũng cơ bản chỉ làm cho có.

Chúng tôi thường xuyên phải tranh thủ đi tắm giặt bên ngoài. Anh Khang dành nhiều thời gian đến nhà chị Nghĩa ở Thạch Bàn giúp gia đình bà cụ làm vườn, dọn dẹp nhà cửa và nhiều lần ăn cơm cùng gia đình bà (chỉ không ngủ qua đêm). Tôi cũng nhiều lần đến cùng anh để nhờ tắm giặt mỗi khi trường mất điện, mất nước…

Về công việc học tập chuyên môn,

Năm thứ 4, các môn học lúc này không còn nhiều, chủ yếu các môn trong khoa. Cụ thể lịch học như sau:

Kỳ 1: Học 3 môn thi là Kế hoạch nông nghiệp (90 tiết), Tổ chức quản lý xí nghiệp nông nghiệp (phần 1 - 120 tiết) và Chăn nuôi cơ bản (90 tiết). Trong kì 1 có chuyến đi thực tập giáo trình tại NTQD Mộc Châu 8 tuần (từ tháng 11/1978 đến 1/1979).

Chuyến đi TTGT ở Mộc Châu tôi đã ghi chép chi tiết rồi[6]. Qua chuyến đi đó, chúng tôi đã biết thêm chút ít về tổ chức và quản lý NTQD, về ngành chè, ngành chăn nuôi bò sữa ở một đơn vị quốc doanh trong nông nghiệp có quy mô Xí nghiệp Liên hợp Nông – Công nghiệp. Một số kiến thức môn Tổ chức quản lý xí nghiệp nông nghiệp, nhất là phần chăn nuôi được quan sát thực tế để rõ thêm. Rất tiếc kiến thức Môn học Chăn nuôi cơ bản do cô giáo Nhàn dạy thì không áp dụng được mấy vì nội dung chỉ học 3 nhóm gia súc cơ bản là trâu bò, lợn và gia cầm, không có phần bò sữa. Cuối kì 1, sau khi đi Mộc Châu về thì chúng tôi học thêm mấy tuần nữa là thi.

Kì 2: Các môn học thi gồm Tổ chức quản lý xí nghiệp nông nghiệp (phần 2 - 120 tiết), Tài chính tín dụng xí nghiệp nông nghiệp (90 tiết) và Lịch sử Đảng (60 tiết). Các môn kiểm tra gồm Thú y (30 tiết) và Chính sách đất đai (30 tiết).

Đến thời gian này, các giáo viên chuyên môn trong Khoa Kinh tế Nông nghiệp thì cơ bản chúng tôi đã biết hết các thầy, cô qua giảng dạy hoặc qua các lần thực tập. Thái độ cơ bản là kính trọng, không còn sợ cũng như không ngại gặp các thầy, cô như những năm đầu.

Sau khi cơ bản học xong các môn ở kì 2 năm thứ 4 thì vào cuối tháng 5 chúng tôi được tập trung ôn thi gấp môn Lịch sử Đảng để huy động đi thực tế đột xuất. Môn thi Lịch sử Đảng là môn thi chung toàn Khóa 20 nên tổ chức thi viết sớm, vào ngày 28-5-1979. Ngay sau đó là đi chuyến thực tập (ngoài kế hoạch chương trình) tại Hải Hậu theo yêu cầu đánh giá cơ khí hóa toàn huyện. Tôi không rõ các ngành học khác có phải đi không nhưng 2 lớp KT20 được huy động đến huyện Hải Hậu và Khoa bố trí sinh viên đến đủ 40 HTX toàn huyện. Tại Hải Hậu hồi đó tôi cũng có gặp một số anh em sinh viên và giáo viên ngành trồng trọt (lớp nông hóa thổ nhưỡng[7]). Nghe nói cũng có lớp đi huyện Nam Ninh[8], huyện được mệnh danh là “trái bom cơ khí hóa nông nghiệp” thí điểm toàn quốc.

Sau 1 tháng tìm hiểu cơ khí hóa, chúng tôi về học tiếp và thi, kiểm tra các môn cho đến hết tháng 7-1979. Sau đó có kì nghỉ hè ngắn hơn bình thường và mọi người đến trường gặp giáo viên hướng dẫn để nhận đề tài và địa điểm thực tập tốt nghiệp.

Năm thứ 5 và kì thi tốt nghiệp

Năm thứ 5 chỉ còn thời gian đi thực tập, hết thực tập xong thì về trường để thi tốt nghiệp, kết thúc khóa học. Thời gian thực tập và rút về trường cũng không rõ ràng cho các nhóm. Một số sinh viên được cử tiếp đi thực tập tốt nghiệp tại Hải Hậu. Thầy Nguyễn Văn Quý hướng dẫn tôi và anh Dương Ngọc Đĩnh. Chúng tôi được phân công đến Trạm Máy kéo huyện Hải Hậu để tiếp tục các đề tài về cơ khí hóa nông nghiệp. Trần Hữu Giang (thầy Đinh Văn Hiến hướng dẫn) được cử về xã Hải Đường, Hải Hậu. Ngoài ra còn có anh Nguyễn Văn Tường (Tường Cận) trước học KT19 được cử về xã Hải Phương, Hải Hậu (không rõ ai hướng dẫn). Hồi đó, có anh Thìn lớp CK19 cũng thực tập tại Trạm Máy kéo Hải Hậu, nhưng chúng tôi chỉ ở với anh chừng hơn 1 tháng thì anh về trường để thi tốt nghiệp ra trường.[9] (Sau này tôi cũng có vài lần gặp lại anh Thìn trong các đợt công việc, khi đó anh là cán bộ của Bộ Nông nghiệp). Nhóm đi thực tập ở Hải Hậu từ tháng 9-1979 đến cuối tháng 3-1980 (dịp Tết thì các thầy hướng dẫn đều cho chúng tôi về quê nghỉ mấy ngày).

Từ tháng 4-1980, các nhóm lác đác kéo về trường và được bố trí ở nhà KTX A1 chờ thi. Sinh viên tiếp tục làm việc với giáo viên hướng dẫn để hoàn thiện Báo cáo Khóa luận tốt nghiệp[10]. Các nội dung cuối khóa gồm tổ chức ôn thi 3 môn tốt nghiêp, gồm môn Chính trị, gọi đầy đủ là môn Lí luận Mác Lênin, môn Kĩ thuật nông nghiệp và Bảo vệ Báo cáo khóa luận tốt nghiệp. Từ ngày 29-4 thi môn Chính trị, đến hết ngày 10-5-1980 hoàn thành bảo vệ Báo cáo Khóa luận tốt nghiệp.

Trước khi ra trường còn có mấy ngày học chính trị cuối khóa rồi mọi người về nhà chờ kế hoạch phân công công tác.

Trong năm thứ 5, tôi gặp biến cố đau thương là mẹ tôi mất ngày 15-Giêng năm Canh Thân (dương lịch là ngày 1-3-1980). Sau khi về nghỉ Tết vui vẻ thì từ ngày mồng 4 Tết, mẹ tôi ốm nặng phải đi Bệnh xá theo dõi. Tôi chăm sóc mẹ ốm thấy mẹ cũng đỡ dần, ăn được cơm. Mẹ giục tôi đi kẻo ảnh hưởng đến học tập vì mẹ đã khỏe rồi. Ngày Mồng 8 tôi trở về Hải Hậu để chuẩn bị kết thúc tốt nghiệp. Mẹ tôi mất sau khi tôi đi 1 tuần, nhưng do điều kiện thông tin và đi lại khó khăn nên tôi không biết tin mẹ mất. Khi đi thực tập về đến Hà Nội tôi mới nhận được tin dữ và vội vàng về quê viếng mẹ. Còn nhớ tôi và Giang đi từ Hải Hậu về đến nhà anh trai tôi ở Hà Nội lúc chiều tối mới biết tin này. Sáng hôm sau Giang qua trường sớm, còn tôi ra ga mua vé tàu về quê viếng mẹ. Một mất mát rất đau xót ở những ngày cuối cùng thời gian đại học của tôi.

Các ghi chép ở 2 năm học cuối tôi sẽ cố gắng chi tiết theo một số môn học và những hoạt động còn nhớ được trong thời gian đi thực tế và thực tập tốt nghiệp trong các bài tiếp theo. Hi vọng còn sống lại được những kí ức của bản thân và thời cuộc trong những ngày đáng nhớ cuối thời gian đại học.

Ra trường, số phận chuyển đổi cuộc đời

Chúng tôi ra trường khi đất nước đang khủng hoảng kinh tế trầm trọng. Đa số các anh chị được huy động đi các đoàn “khoán quản” của Bộ Nông nghiệp về các địa phương phía Bắc. Nhóm anh em trẻ đi học Sĩ quan dự bị cho đến tháng 10-1980, sau đó 7 anh em trong lớp đi bộ đội vào các Quân khu phía Nam. Những chi tiết chuyện đi học Sĩ quan dự bị và nhập ngũ ngày 15-12-1980 tôi cũng đã có ghi chép rất đầy đủ trong blog[11] từ năm 2025.

---

[1] Hồi đó không có hàng quán bán đồ ăn trên phố như bây giờ. Đa số các buổi lang thang là không ăn gì, có chăng chỉ mua được vài cái kẹo dồi ở quán nước trên hè phố.

[2] Ở phố Hàng Trống ngay bên hồ Hoàn Kiếm.

[3] Hồi đó chưa mở Hoàng Thành Thăng Long, Lăng Bác Hồ chưa xây dựng xong.

[4] Khu Thanh Xuân, nay là phố Trần Phú, gần Học viện An ninh nhân dân.

[5] Chuyện này cũng đáng nhớ lắm. Nhà hàng Khách sạn Phú Gia phố Hàng Trống khi đó vốn là một nơi rất nổi tiếng - nổi tiếng từ thời Pháp cai trị. Thế mà hai sinh viên nghèo vào chỉ đủ tiền gọi món cơm canh.

[6] Tham khảo https://lehuuanhghichep.blogspot.com/2025/10/mot-chuyen-thuc-tap-giao-trinh-nhieu-ki.html

[7] Hồi đó Khoa Trồng trọt có ngành Nông hóa Thổ nhưỡng, sau này tách ra thành Khoa Quản lý Ruộng đất (từ Khóa 22 hay 23(?).

[8] Huyện Hải Hậu và Nam Ninh khi đó thuộc tỉnh Hà Nam Ninh, nơi trung ương thí điểm phát triển cơ kí hóa nông nghiệp theo tinh thần Nghị quyết ĐH IV của Đảng.

[9] Ngành Cơ khí nông nghiệp học 5 năm nên họ ra trường vào tháng 10 hàng năm.

[10] Tên gọi tùy theo trường, có trường gọi Đề án tốt nghiệp, có trường gọi Báo cáo Tốt nghiệp…

[11] Tôi đã có 14 ghi chép liên quan đến thời gian từ 6-1980 đến 3-1981 khi chúng tôi học Sĩ quan dự bị và đi bộ đội. Tham khảo chi tiết tại mục dưới đây: https://lehuuanhghichep.blogspot.com/search/label/Nh%E1%BB%AFng%20ng%C3%A0y%20%C4%91%E1%BA%A7u%20qu%C3%A2n%20ng%C5%A9

 

Năm thứ 3 - Kết thúc lao động hướng nghiệp, rèn nghề và lao động công ích

1. Nhắc lại về lao động hướng nghiệp, rèn nghề

Như tôi đã ghi chép ở các bài trước, chúng tôi có 2 tháng lao động “hướng nghiệp” năm thứ nhất. Từ năm thứ 2 và thứ 3, mỗi kì có 1 tuần lao động “rèn nghề” – vị chi là một khóa học chúng tôi có 3 tháng đi lao động.

Lao động “hướng nghiệp” theo nghĩa là làm quen nghề nghiệp. Mặc dù toàn những công việc mà chúng tôi là con em nông dân nên không xa lạ gì nhưng quan trọng là nhờ đó chúng tôi quen thân nhau ở mức quan hệ xã hội “dân dã”, qua đó biết thêm được công việc lao động nông nghiệp ở nhiều vùng quê, củng cố thêm tình bạn bè. Ngoài ra như tôi đã kể là những ngày đi lao động hướng nghiệp đều được cấp thêm phần bánh mỳ “bồi dưỡng” nên bớt cái đói trong những tháng đầu tiên xa nhà.

Lao động “rèn nghề” nghĩa là rèn luyện nghề nghiệp. Thuật ngữ “rèn” còn mang nghĩa “tôi luyện” trong nghề (nhưng thực tế chỉ là phổ thông). Với con em nông dân như tôi thì công việc lao động chưa ăn thua gì so với hồi lao động ở quê nhà. Chỉ là chuyện giải quyết thời vụ những mùa cấy hái ở Trại Thực tập thí nghiệm nhưng chúng tôi đều cảm thấy thân thiết nhau hơn trong lao động. Chẳng hạn, chuyện bị mất trộm dép hôm đi lao động đã được lớp quan tâm lo lắng để không bị mất thêm và còn tính chuyện “mồi” để rình bắt nếu bọn xấu còn dám trộm lần nữa.

Riêng chuyện lao động năm thứ 3 là một kỉ niệm đáng nhớ. Lúc này thầy Chủ nhiệm khoa Phan Trọng Đỉnh đã cho các lớp nhận khoán. Chỉ là giao mỗi lớp một ruộng, giao mạ để cấy, tự lo làm cỏ, gặt đập, phơi và nộp thóc. Nhờ đó lớp đã phân công nhau tự quản một phần và kết quả cũng chỉ là trước khi về hè được bữa tổng kết liên hoan chung cả lớp rất vui vẻ.

Nhân nhắc đến thầy Đỉnh, tôi ghi thêm chuyện có lần nói về “thửa ruộng 4000 năm” và “cánh đồng 20 năm” (HTX cơ bản năm 1960). “Thửa ruộng 4000 năm” là mỗi hộ được giao một số ruộng tương đương 5% số diện tích ở địa phương để tự sản xuất (miền Bắc gọi là diện tích để trồng rau xanh), 95% còn lại thuộc HTX. Nhưng số diện tích 5% này thực sự đã cứu sống nhiều triệu nông dân miền Bắc trong những năm kinh tế HTX tiêu điều và cả nước dồn sức cho cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Sau này, có người nói cánh đồng HTX chẳng qua là cách tập trung của cải người dân làm ra vào một kho chung để lấy đi phục vụ cuộc chiến. Lấy từ một kho chung dễ hơn so với vào từng nhà vận động lấy đi. Xta-lin cũng đã làm thế với nước Liên Xô hồi nông trang tập thể. Một chuyện khác, thầy Đỉnh còn kể cho chúng tôi nghe: quê thầy nghèo lắm, có người sống đến 70 tuổi mà đến cách mạng tháng Tám năm 1945 mới biết đường là thứ ăn có vị ngọt!

2. Chuyện lao động công ích

Vào tháng 4-1978, chúng tôi được lệnh huy động đi lao động công ích 2 tuần. Hồi đó nghe nói tất cả các trường đại học ở Hà Nội đều phải đi. Riêng trường ĐHNN I đợt này chỉ có khóa 20 được huy động. Ban đầu chúng tôi cũng không rõ lao động công ích là làm gì, chỉ biết cần chuẩn bị đồ dùng cá nhân (màn, chiếu, quần áo) cho 2 tuần. Trường sẽ có xe đưa đi và đón về.

Chúng tôi trang bị gọn nhẹ lên đường. Xe đưa chúng tôi đến một ngôi đình làng khá rộng và đẹp từ phía đường Phan Đình Phùng rẽ vào. Sau này nói chuyện về chuyến lao động đó, bạn Giang đã nhớ ra đó là đình Làng Cót (còn gọi là đình làng Yên Hòa). Hơn 100 người 2 lớp KT20 được bố trí ngủ trong đình: trải chiếu trên nền gạch phía 2 bên chái và phía sau. Tôi nay không còn nhớ các chị nữ được bố trí ngủ ở đâu. Các ngành khác của Khóa 20 chắc cũng được bố trí ở đâu đó trong các làng.

Buổi chiều đó, anh Thắng - cán bộ phòng quản trị được trường giao đi quản lý - yêu cầu lớp đi làm chỗ vệ sinh, chỗ tắm giặt “dã chiến” phía khuôn viên khu vườn cây xa xa bên ngoài đình. Nhà trường còn cử cán bộ nhà bếp tổ chức nấu ăn tại đó cho số sinh viên và cán bộ đi lao động.

Thật ra chúng tôi không hiểu sao hồi đó người ta dám cho sinh viên vào ngủ trong đình làng, tổ chức nấu nướng, sinh hoạt ngay trong khuôn viên đình. Mặc dù đình làng khi đó trống vắng, chỉ có một ít đồ dùng ở khu ban thờ gian giữa và chúng tôi ăn ở cũng rất nghiêm túc, chỉ ngủ ở các gian chái và phía sau đình. Nay có dịp biết về đình làng Cót mới thấy cứ như đã dám phạm vào nơi linh thiêng mà khi đó không ai biết gì (xem thêm phụ lục về đình làng Cót ở bên dưới bài).

Hôm sau, chúng tôi được dẫn đi bộ đến công trường và được phát công cụ đào vét dòng sông Tô Lịch. Thì ra chuyến đi lao động công ích lần này cải tạo sông Tô Lịch cho Thủ đô, đoạn ngay gần cầu Giấy. Sông Tô Lịch lúc ấy phía bờ bên kia đường Láng không có đường, không có nhà dân mà vẫn còn là những ruộng và bãi hoang hóa. Người ta đo đạc và làm những cột tiêu cho chỗ đào nơi đắp. Một cái lạch bé tẹo mùa xuân gần như không có nước, nay chúng tôi phải đào vét thành một sông rộng mấy chục mét. Mỗi trường đại học được giao một đoạn sông tạo thành một công trường hàng nghìn người cùng lao động.

Nghi lễ hôm khai mạc có cờ, biểu ngữ giăng đầy một khúc sông. Công trường của ĐHNN I là một đoạn sông ngắn. Anh Thắng – cán bộ Phòng quản trị phụ trách, kiêm luôn cả quản lý nhân lực. Công việc chỉ đơn giản là đào đất, vận chuyển đất lên đắp thành bờ phía bên kia đường Láng bằng các công cụ thô sơ: xẻng, bốc tay, quang rổ sắt vận chuyển. Đại loại là lao động thủ công, lấy sức người là chính.

Mấy ngày đầu, mọi người làm không ra kỉ luật gì, cứ tà tà làm, khi được nhắc thì làm, không thì chống cuốc nói đủ chuyện “trên trời dưới bể”. Anh Nguyễn Ngọc Minh (tổ 1) nói một câu về kiểu lao động này cho đến nay tôi còn nhớ: cầm cuốc “giơ lên cò đậu, bổ xuống mối xông”. Thấy kiểu làm không hiệu quả này nên anh Thắng nghĩ là kiểu khoán: mỗi lớp được giao khối lượng công việc nhất định, làm xong có thể được về sớm. Năm 1978 có ngày 1-5 được nghỉ lại đúng vào thứ 2, nên nếu xong sớm về trước thì có thể tranh thủ về quê nghỉ luôn 3-4 ngày. Từ khi khoán, công việc được bố trí tốt và mọi người hăng hái hơn. Tuy nhiên cũng xảy ra vài việc cãi cọ giữa anh Thắng với anh Nguyễn Lâm V trong lớp. Chuyện cãi cọ qua lại to lớn một hồi giữa công trường, về sau anh Thắng đã có cách giải quyết rất êm thấm. Mãi sau này tôi mới biết anh Thắng[1] vốn là sĩ quan quân đội chuyển ngành, người từng trải rất nhiều kinh nghiệm.

Việc ăn uống tại đình làng thì cũng không có gì đáng nói, kiểu sống dân công tạm bợ này bản thân tôi đã từng tham gia ở địa phương trong những ngày chờ vào đại học. Khổ nhất là nước tắm, người ta kéo đường ống nước máy đến, nhưng quá đông người có nhu cầu cùng lúc nên đợi nhau khá vất vả. Các buổi tối và chủ nhật được nghỉ đi chơi tự do, nhưng chỉ có 1 chủ nhật nên mọi người đi chơi cả, còn các tối thì tôi không thấy mấy ai rủ nhau đi lại.

Chuyện lao động công ích cũng không có gì đáng nói. Ý nghĩa cao xa của nó thì không đáng ghi ơn, chỉ là có hoạt động chứ kết quả chưa ra gì vì hôm chúng tôi về mà công trường cũng chỉ thấy nham nhở không ra hình thù gì cả. Chắc sau này các đơn vị khác tiếp quản sửa sang thêm. Tuy vậy, nhờ khoán việc nên cơ bản chúng tôi làm xong sớm hơn 1 ngày.

3. Vài chuyện còn nhớ trong chuyến lao động công ích

·        Chuyện “một xô, một chổi, một đường tình”

Chiều hôm mới đến tập trung, mọi người được phân công đi làm nơi tắm giặt, vệ sinh “dã chiến”. Vì nơi ở có cả nam và nữ nên công việc phải làm cho hai phía riêng biệt nhau. Khi cơ bản đã xong việc, tôi đã vào trong đình thì nghe bên ngoài mọi người chạy về cười rất lớn. Thì ra có chuyện mấy anh em nam trong lớp bị ai đó lừa đi nhầm vào khu vệ sinh nữ. Anh ta vô tư mang theo cái xô, cái chổi đi vào quét dọn và hình như gặp ai đó phái nữ bên trong. Biết bị lừa nên quay ra và bị một nhóm trêu cười rộ lên. Từ hôm đó lớp KT20A có câu chuyện - “một xô, một chổi, một đường tình”. Năm 2024, khi một nhóm KT20A đi du lịch ĐBSH, anh Mai Thế Lương vẫn còn nhắc lại chuyện này.

·        Bị trêu ông thầy bói

Hôm chủ nhật tôi đi bộ xuống Bờ Hồ lượn một vòng, tôi mua được cái kính dâm nhựa 3đ của mấy ông bán dạo. Hôm sau đi gánh đất đeo cái kính dâm màu xanh tím bị mấy anh em trêu chọc giống ông thầy bói nên không dám đeo nữa.

Hồi đó lớp đang học môn Thống kê nông nghiệp nên khi tôi nghe anh em kể chuyện người ta thực hiện kê khai nhân khẩu ở một quê nào đó. Cán bộ thống kê không sao xác định được nhân khẩu trong xóm. Số là nhiều gia đình trong xóm có những người đi buôn bán xa nhà, có hôm không về nhà ngủ. Người đi xác nhận thấy không có nhà thì không đếm, nhưng hôm sau kiểm tra thì lại có. Thế là chuyện thống kê nhân khẩu theo quy định cứ nhùng nhằng không xác định được. Tôi bảo rằng đó là quy định tránh “hiện tượng tính trùng” trong thống kê. Nghe tôi nói thế mọi người bảo ông thầy bói này bịa ra từ mới. Tôi bảo đó là thuật ngữ môn thống kê chúng ta đang học mà cô Thanh dạy chứ không phải tôi bịa. Mọi người khi đó bảo tôi: “Ông thầy bói nhớ được chuyện môn học, đưa vào đây là rất sáng tạo”.

·        Chuyện thuê bánh mỳ vác đất hộ nhau

Bạn G còn kể một chuyện nhân nhớ về thời ấy: Có anh N.Đ.Ch đã nhờ Giang vác đất hộ và được mua cho cái bánh mì. Ch. đi mua bánh, còn G thì vác hộ phần đất của Ch. Chuyện này tôi vẫn còn nghe mỗi khi 2 người gặp nhau ở những dịp họp lớp sau này. Thực hư không rõ, nhưng khi đó thanh niên đi lao động thì rất đói, lại vào năm 1978 đang là cao điểm khó khăn nhất hồi sinh viên, là khi đất nước đang “Lụt Bắc lụt Nam. Máu đầm biên giới[2]…”.

·        Chuyện ghê sợ tại hiện trường lao động

Một chuyện tôi rất nhớ và đến nay vẫn còn cảm giác ghê sợ. Khi đào vét ở bên sông Tô Lịch, chúng tôi thỉnh thoảng gặp những xương cốt đã lâu ngày vỡ vụn hoặc đã mềm nên xẻng đất đào qua thì khúc xương gắn dính vào hòn đất. Cứ chuyền tay nhau hoặc cho vào gánh cũng không nghĩ ngợi gì lắm vì khi đó không rõ đó là xương gì. Một đêm mưa rào lớn, sáng ra đi làm, anh Trác (lớp KT20B) nhặt được cái sọ người còn bộ xương răng hàm trên. Có người hoảng sợ bỏ chạy hoặc không dám nhìn. Anh Trác cầm lên nhìn bộ răng và nói: “Đây là người chết còn rất trẻ vì hàm răng còn nguyên và rất đều đặn. Có lẽ người ta đã chôn khi anh ta chết đói năm 1945”. Còn nhiều bộ xương nữa hiện rõ sau trận mưa rào. Rõ ràng người ta đã chôn nhiều người chết ở đây mà không có hòm ván gì. Hồi chúng tôi lao động không mê tín gì nên chẳng ai làm thủ tục gì khi gặp những bộ xương rải rác trong công trường[3]. Nghĩ đến bờ sông hoang vắng xưa rất có lẽ là nơi vứt xác hàng nghìn người chết đói năm 1945 hoặc những trận đánh nhau của những người lính năm xưa trên sông Tô Lịch được vứt lên bờ… Ôi xác thân những người đã mất không danh phận, không thông tin thờ cúng. Đáng thương thay!

·        Chuyện đổi tiền 3-5-1978

Thế là chiều thứ 6 được về sớm 1 ngày vì nhờ khoán nên vượt năng suất lao động. Nhiều người tranh thủ về quê thăm gia đình vì ngày 1-5 năm 1978 lại là ngày thứ 2. Thế là có tới 4 ngày nghỉ. Tôi cũng tranh thủ về quê 4 ngày. Đến ngày 2-5 định đi thì nghe nói sắp đổi tiền. Sáng 3-5 người ta đổi tiền thật. Hồi đó chuyện đổi tiền bị lộ thông tin, chúng tôi ở miền quê mà còn biết trước cả 1 ngày. Gia đình tôi cũng như nhiều gia đình khác khi đó không có đủ tiền để đổi theo tiêu chuẩn gia đình nông thôn. Thì ai có bao nhiêu đổi bấy nhiêu. Đây là lần đổi tiền thứ 5[4] của Chính phủ, nhưng là lần đổi thống nhất một loại tiền sau khi thống nhất đất nước.

Sáng 4-5 tôi đi tàu ra Hà Nội và được tiêu những đồng tiền đầu tiên sau khi đổi. Mệnh giá mới nên tiêu cứ thấy tiếc lắm, tiêu mất những đồng tiền giấy mới đầu tiên sau khi đổi.

Sau khi về trường mới biết có chuyện một số sinh viên KT20B bị kỉ luật vì do không về quê nên được nhà trường huy động đi đổi tiền. Có người còn bị “đúp” xuống khóa 21 vì chuyện này. Hồi đó chuyện đổi tiền bị lộ sớm nên những người có nhiều tiền đã kịp gửi cho người khác đổi hộ. Có lẽ mấy anh em KT20B dính vụ này.

*

*   *

Thế là hết những công việc năm thứ 3. Tôi ghi chép chuyện về lao động công ích như bài kết thúc một năm học. Từ những mẩu chuyện về cả năm học cho đến các ghi chép nói về từng môn học, từng người thầy dạy đã qua gần 50 năm rồi mà lại thấy như còn mới lắm. Cái thời gian khó bên nhau đúng là thật nhiều kỉ niệm – mà toàn kỉ niệm vui vẻ, may mắn.

 

 

Phụ lục: Một vài thông tin về đình Làng Cót[5].

Làng Cót hay Kẻ Cót là tên Nôm của hai làng Yên Quyết có từ lâu đời, là Thượng Yên Quyết (ở phía Bắc) và Hạ Yên Quyết (ở phía Nam), đều nằm bên bờ phải sông Tô Lịch. Về sau được lấy làm tên gọi cho làng Hạ Yên Quyết tức làng Bạch Liên Hoa, còn làng Thượng Yên Quyết sau đổi gọi là làng Giấy, do có nghề truyền thống là sản xuất giấy. Cả hai làng Yên Quyết sau thuộc phường Yên Hòa, quận Cầu Giấy, Hà Nội, nằm ven sông Tô Lịch đoạn từ Cầu Giấy đến gần cầu Trung Kính.

Làng Yên Quyết, với cái tên Kẻ Cót vốn xưa có từ lâu đời. Đến thời nhà Lý, nơi đây gắn liền với câu truyện lịch sử nhuốm màu huyền thoại: đó là cuộc thi đấu pháp thuật, ân oán giữa pháp sư Từ Đạo Hạnh (người làng Láng hay Yên Lãng), nhưng quê mẹ làng Cót (Yên Quyết) và Lê Đại Điên (người làng Yên Quyết) trong việc đầu thai làm thái tử nhà Lý. Đến thế kỷ 13, thời Lý - Trần, cùng với việc du nhập nghề làm giấy, làng Cót phát triển thành hai vùng với sự phân công lao động trong nghề giấy truyền thống. Nửa trên của làng về phía bắc gần cầu Giấy chuyên nghề làm giấy từ nguyên liệu là vỏ cây dó. Nửa làng dưới nằm ở phía Nam bắt đầu từ cầu Cót trở xuống chuyên làm một thứ sản phẩm là đầu ra của nghề giấy: đó là nghề làm vàng mã. Dần dần, từ một làng Yên Quyết-Kẻ Cót, tách thành hai làng Thượng Yên Quyết (Cót Thượng sau gọi là làng Giấy) và Hạ Yên Quyết (Cót Hạ vẫn được giữ tên gọi là làng Cót). Và cũng chính vì có nghề làm giấy ở làng Thượng Yên Quyết, cũng có ở làng Tiền Dịch Vọng kề bên (nằm ở phía Bắc) mà cây cầu ở gần giáp ranh giữa hai làng Thượng Yên Quyết và Tiền Dịch Vọng mới được gọi là Cầu Giấy.

Làng Cót-Hạ Yên Quyết ở gần kinh đô xưa, là một bến thuyền bên dòng Tô Lịch, nên kinh tế khá phát đạt với nhiều nghề thủ công, buôn bán. Làng Cót Hạ là một vùng đất cổ, với di vật khảo cổ được tìm thấy năm 1978, có niên đại khoảng 2000 năm. Đó là một ngôi mộ cổ bằng thân cây khoét rỗng cùng nhiều đồ tùy táng, nằm bên bờ sông Tô Lịch. Làng Cót từ xưa đã có một chế độ khuyến học thỏa đáng: làng dành ra 3 mẫu ruộng Lộc thư điền, cùng 100 quan tiền, để làm phần thưởng cho người đỗ tiến sĩ. Ngoài ra theo lệ làng, dân làng còn thưởng ruộng cho cả những người đỗ cử nhân nho học, tú tài nho học. Nhờ đó, mà làng có tới 10 tiến sĩ nho học và gần 30 hương cống thời Hậu Lê và 9 cử nhân thời Nguyễn.

Làng Cót hiện còn ngôi đình dựng lại vào năm Minh Mạng thứ 13 (1832) cùng với 5 ngôi miếu, đình làng thờ 5 vị thần trong đó có Cao Sơn đại vương, thần bản thổ. Làng có chùa Ngọc Quán, dựng năm Dương Hoà 8 (1642), hiện còn quả chuông đúc năm Cảnh Thịnh 8 (1800). Ngoài ra, còn có nhà thờ của dòng họ các Tiến sĩ Hoàng Quán Chi, Nguyễn Như Uyên, Nguyễn Xuân Nham – là biểu tượng cho truyền thống học hành thành đạt của người làng...

 

---

[1] Chuyện anh Thắng tôi sẽ có dịp kể thêm trong một ghi chép khác. Đây là một người rất thông minh và sáng tạo trong chiến tranh và cuộc sống.

[2] Một câu thơ Tố Hữu trong bài Mừng bạn mừng ta. Xem tại https://www.thivien.net/T%E1%BB%91-H%E1%BB%AFu/M%E1%BB%ABng-b%E1%BA%A1n-m%E1%BB%ABng-ta/poem-iEaBp0O_AfS_7jHb3Nzj7g#google_vignette

[3] Hiện nay, tại các công trường, mỗi khi gặp một bộ xương hay tiểu cốt, người ta thường hương khói và làm thủ tục đưa đến nơi khác một cách thành kính trang nghiêm.

[4] Về sự kiện đổi tiền năm 1978, xin xem thêm tại https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%95i_ti%E1%BB%81n_t%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_Nam,_1978

[5] Tham khảo tại https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A0ng_C%C3%B3t

 

Chuyện năm thứ 3 – Học các môn Cơ khí nông nghiệp, Toán xác suất và Thực hành công cụ tính

Ở kỳ thứ 2 năm thứ 3 chúng tôi vẫn được học những môn học đã được thiết kế và bổ sung mới trong chương trình đào tạo. Tôi thấy cũng nên chép lại cho hết những ký ức còn vương vấn. Thực chất của môn học này không có nhiều kỷ niệm và cũng không được áp dụng nhiều kiến ​​thức trong công việc của tôi sau này.

1. Học môn Cơ khí nông nghiệp

Tôi nghĩ rằng người ta thiết kế chương trình học môn cơ khí nông nghiệp để kỹ sư kinh tế cần biết kiểu “thập cẩm võ ban”. Năm thứ 3 vào kỳ 2 chúng tôi được học 120 tiết cơ khí nông nghiệp. Môn học bao gồm phần động lực ô tô máy kéo (45 tiết) và phần máy công tác trong nông nghiệp (45 tiết), trong đó có cả mấy tiết điện nông nghiệp. Ngoài ra chúng tôi còn được thực hiện 30 chi tiết.

Thầy giáo kỹ sư Bùi Văn Bốn dạy phần động lực ô tô, máy kéo. Thầy Bốn khoảng 40 tuổi, người Nghệ, cao tầm thước (cỡ 1,65m). Khuôn mặt hơi xương, nhiều chiều dài. Mắt rõ ràng nhìn thẳng thực và nguy hiểm. Thầy nói giọng hơi trúng thưởng nhưng khá nói sưa. Có nhiều chi tiết phải vẽ bằng phấn trên bảng đen được trình bày “Rất cơ khí”: phác thảo có ý, các bánh răng, các bộ phận bên trong như được bổ sung từ một phần của Máy khách. Nói chung thầy vẽ nhanh và khá đẹp, tất nhiên là cân đối. Rõ ràng đây là công việc của một giáo viên có kinh nghiệm trong nghề. Hồi đó chúng tôi nghe nói thầy đã được đi Đức tu nghiệp, nhưng hãy luận luận PTS của thầy chưa được bảo vệ vì có chuyện gì đó liên quan đến tài liệu sử dụng cần được bảo mật chưa bảo đảm bổ sung đúng (?) Tuy nhiên chúng tôi chủ yếu quan tâm đến nội dung học và điều này, không có điều kiện chú ý đến môn học chuyên sâu của học viên, nhất là các học viên khoa học bên ngoài.

Tôi thấy phần thầy dạy chủ yếu đi sâu động cơ DT-75 - một động cơ máy kéo bánh xích của Liên Xô nổi tiếng thời đó mới được nhập vào Việt Nam. Theo những gì tôi được nghe, thầy Bốn nói về động cơ DT-75 như một sự hoàn mỹ về những ưu việt công nghệ. Vì không có đối tượng so sánh nên chúng tôi chấp nhận điều đó như một sự thật thực sự được đặc ân “lưu ái hiểu biết”.

Những tiết đầu tiên dạy về động cơ đốt trong 2 thì, 4 thì . Đại loại là nguyên tố hoạt động của các loại thiết bị cơ khí, cam trục, van đóng khí vào, khí cụ ra, kỳ tích nổ có kích thích nhờ bugi đánh lửa… Nhờ đó, quay xẹp để tạo ra công suất cho các hoạt động như chuyển động trên mặt đất, hoạt động của các máy công tác theo các mục đích sản xuất sản phẩm khác nhau.

Một điều chắc chắn tôi nhớ lâu từ bài giảng của thầy Bốn là khi dùng động cơ trong ô tô máy kéo, người ta chế ra bộ li hợp (còn được gọi là côn) để nối hoặc ngắt kết nối giữa động cơ với phần chuyển động qua các bánh xe. Bộ li hợp giúp người lái khởi động, chuyển số và dừng xe êm ái bằng cách kết nối và tách rời trục khuỷu động cơ khỏi hệ thống truyền động. Vai trò chính của li hợp khi chuyển số là ngắt truyền lực tạm thời để chuyển số dễ dàng. Còn khi muốn dừng xe, bộ li hợp tách động cơ khỏi bộ phần truyền động, khi đó xe dừng mà động cơ vẫn hoạt động.

Rồi thầy nói về người ta đã chế tạo ra cái vi sai chuyển hướng như là sự phát minh rất đặc biệt để khi vận động quay vòng (không đi thẳng). Vi sai chuyển hướng trong ô tô là bộ phận truyền động giúp các bánh xe quay với tốc độ khác nhau khi vào cua hoặc đi trên địa hình không bằng phẳng mà xe vẫn êm ái và ổn định. Nguyên lý hoạt động: nếu đi thẳng thì bánh xe quay cùng tốc độ, bộ vi sai phân phối lực đều. Khi vào cua thì bánh xe ngoài cần đi quãng đường dài hơn nên quay nhanh hơn bánh xe trong. Bộ vi sai cho phép điều chỉnh tốc độ giữa hai bánh để xe vào cua êm ái, không bị trượt. 

Trong phần dạy của thầy Bốn, tôi thấy có 2 buổi (6 tiết) thầy Quế dạy. Phần thầy Quế dạy liên quan đến bộ truyền động của ô tô máy kéo từ động cơ đến các bánh xe. Thầy Quế tốt nghiệp CK16 của ĐHNN I, đang tập sự chuyên môn nên đi giảng các khoa ngoài ngành là một kiểu thử việc. Phần mô tả bài giảng được thầy Quế vẽ minh họa bằng tay khá nhanh và đẹp như thầy Bốn.

Phần máy công tác trong nông nghiệp do thầy Thái dạy. Thầy Thái tốt nghiệp CK15 ĐHNN I, bắt đầu hết tập sự và được phân công đi dạy. Thầy Thái giọng nói có âm khá rộng nhưng hơi ề à kiểu nông dân chứ không có lối nói dứt khoát như thầy Bốn. Nhìn chung thầy Thái là giáo viên trẻ nhưng nắm bài khá vững, trình bày sáng sủa các minh họa. Tất nhiên cách diễn đạt dẫn người học vào bài còn nhiều hạn chế so với các giảng viên có kinh nghiệm.

Các loại máy thầy Thái dạy liên quan đến máy làm đất (cày, lồng, xới), máy bơm tưới (trục đứng, trục ngang), máy thu hoạch (khoai tây, gặt đập liên hợp lúa mì), máy ấp trứng... Có một số tiết phần điện nông nghiệp được thầy Thái mô tả là có các trục ở 2 đầu bờ để kéo các máy thực hành nông nghiệp trên ruộng (bón phân, làm cỏ…).

Mỗi loại máy đều được thầy Thái mô tả cấu tạo, nguyên lý hoạt động kết hợp với động cơ trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ nông nghiệp. Các phần dạy của thầy cũng có nhiều hình ảnh minh họa khá đẹp. Nhiều hình ảnh được vẽ sẵn trên giấy cỡ A0 được treo cho lớp nhìn khi giảng bài. Thường các minh họa kiểu ấy chúng tôi không phải vẽ vào vở mà chỉ nhìn cho biết. Học nhiều loại máy nhưng nói chung khó nhớ vì ngoài máy bơm, bánh lồng đất thì các loại máy khác bản thân tôi chưa từng thấy nên không hình dung được nhiều.

Xưởng cơ khí và phần thực hành môn học

Xưởng cơ khí là một khu gồm nhiều nhà chuyên dụng được xây để các máy móc do Liên Xô giúp xây dựng. Trừ một vài loại máy bơm, bánh lồng do Việt Nam chế tạo còn phần lớn máy móc ở đây được chuyển từ Liên Xô qua. Xưởng đặt trong một khu đất rộng khoảng vài ha, được thiết kế thành những khối nhà có mái cao, rộng rãi. Các nhà để máy vừa như là ga-ra lại vừa như nơi trình diễn hướng dẫn nên khá đẹp và tiện lợi.

Phần hướng dẫn thực hành do thầy kĩ sư Nghiễn phụ trách. Thầy Nghiễn cho chúng tôi đi xem các máy cụ thể có trong xưởng cơ khí. Thực hành (30 tiết) chỉ là được dẫn đi xem, nghe giới thiệu sơ qua các cỗ máy đứng im, ngắm nghía một lát rồi đi (chứ không được như sinh viên cơ khí thực hành trực tiếp lái máy kéo trên đồng ruộng).

Trong các buổi thực hành, mỗi buổi chừng hơn 3 giờ (tính giờ như một buổi 5 tiết). Khi đến một gian nhà chứa máy, đầu tiên thầy Nghiễn giới thiệu loại máy, công dụng, cấu tạo, cách hoạt động. Chúng tôi nhìn, nghe, ghi chép và… hết. Rất nhiều người thậm chí không ghi chép gì vì có thể không biết cách ghi hoặc có thể không ghi kịp vì thầy thì nói nhanh, còn người thực hành thì lố nhố cao thấp đứng quanh, kẻ thấy, người không thấy. Cứ thế qua một số buổi, chúng tôi xong phần thực hành. 

Có một vài ấn tượng về phần thực hành: một số loại máy có lẽ mấy chục năm chưa được sử dụng nay đã cũ nát, bụi và mạng nhện chăng đầy phòng máy. Tôi nhớ nhất là máy liên hợp gặt đập, máy thu hoạch khoai tây và máy ấp trứng.

Gian phòng chứa máy liên hợp gặt đập khá cao vì có cái ống cao tít phía trên được thầy Nghiễn nói là ống dẫn hạt lúa mì được dùng băng chuyền xoắn đưa lên để từ đó đổ ra thùng xe khi đến bờ hoặc khi xe đi cùng máy liên hợp trên cánh đồng. Thầy nói đây là máy thu hoạch lúa mì trên cánh đồng nông trang bên Liên Xô rộng hàng trăm ha chứ không phải máy thu hoạch lúa ở Việt Nam. Nguyên tắc hoạt động là có bộ phận phía trước quay tròn “vơ” ngọn lúa mì vào trong cho bộ phận cắt (kiểu tông đơ), sau đó được đưa vào bên trong buồng đập tách rơm, thu hạt, quạt gió bay bụi và trấu để đưa hạt vào một buồng chứa. Khi đổ hạt ra thì đưa lên cái ống cao như cái vòi phun hạt ra thùng xe tải. Chúng tôi nhìn như một sự mơ ước và nghĩ không biết đến bao giờ mới áp dụng ở Việt Nam.

Máy thu hoạch khoai tây thì khá đơn giản: một hàng các lưỡi xới đi ngầm dưới luống khoai tây để hất củ lên một cái sàng. Sàng rung lắc để đất rơi xuống, củ trên sàng sẽ lăn vào bên trong thùng đựng. Cái máy này cũng viễn vông lắm, có lẽ còn lâu mới cần cho nông dân Việt Nam vì khi đó (1978) khoai lang là chính, chúng tôi biết chỉ rất ít nơi trồng khoai tây ở Việt Nam.

Máy ấp trứng khá gọn, bên ngoài có nhiều nút tín hiệu thể hiện nhiệt độ và các đèn báo ở cái mặt cửa rộng bằng sắt tráng men màu xanh lam nhạt khá đẹp. Mở cửa ra thấy bên trong có rất nhiều khay để trứng xếp theo hàng. Thầy Nghiễn nói một số cơ cấu được chế tạo để giữ nhiệt độ, độ ẩm sao cho giống như dưới bụng gà mái ấp. Lại có hệ thống điều chỉnh sự lăn nghiêng trứng trong quá trình ấp, mô phỏng gà mẹ lấy chân và mỏ “đảo trứng” cho đều độ ấm. Lần đầu tiên tôi biết chuyện này (hồi đó chưa học môn chăn nuôi nào). Hồi nhỏ ở quê chỉ biết gà mái ấp thì bọn trẻ có khi luồn tay vào bụng gà ấp để biết độ nóng chứ chưa từng biết gà mái ấp biết “đảo trứng”.

Môn học này thi vấn đáp ngày 29-7-1978. Tôi cũng không còn nhớ gì về cách thi, chỉ biết mặc dù được giới hạn nhưng các câu hỏi thi cũng khá nhiều. Mỗi đề thi có 2 câu về 2 phần đã học. Các thầy hỏi thi cũng khá nhanh vì cơ bản chỉ hỏi cấu tạo, nguyên tắc hoạt động. Tôi cũng học kĩ nên đạt 4/5 điểm.

Vài kỉ niệm về môn cơ khí nông nghiệp

Chuyện anh Hợp kể: Sau này (khi tôi đã về dạy ở trường) tôi được nghe anh Hợp (ở Phòng Tài vụ) kể rằng ở Khoa Cơ khí có một thầy quê miền Trung (Quảng Ngãi hay Quảng Nam gì đó) tên Võ Tấn Thặng. Thầy giới thiệu tên thầy là Thẹng (đọc kiểu giọng Quảng Nam). Thầy Thặng hướng dẫn thực hành máy nào đó có nói về cái thiết bị chống “kẹt” máy. Thầy đọc từ kẹt kiểu giọng Quảng Nam làm nhiều người cứ tưởng… như nói tục.

Chuyện học lái xe: Năm 2003 tôi đi học lái xe ô tô ở Trung tâm lái xe của ĐHNN I ở phía sau Xưởng Cơ khí. Tất nhiên khi sát hạch thì phải lên Trung tâm giám định ở Sài Đồng thi lấy bằng lái. Khi ngồi lái mới biết tác dụng cái côn (li hợp) xe và bộ phận vi sai hồi được nghe thầy Bốn dạy. Người học lái làm động tác cắt côn, gài côn khi xuất phát xe không quen phối hợp với ga nên xe cứ bị tắt máy hoặc giật cục. Khi đó mới hiểu rõ tác dụng của cái li hợp xe. Rồi hiểu thêm về bộ phận vi sai: rõ ràng khi vào cua quành xe thì bánh xe bên trong cua có quãng đường ngắn hơn bánh xe bên kia nhiều. Cái vi sai có tác dụng giúp người lái cảm thấy xe rất ổn định.

Hồi đi bộ đội, tôi được cử đi công tác ở các nông trường quân đội. Khi đó có rất nhiều xe máy ở nông trường được trang bị mà không sử dụng mấy, mỗi năm chỉ vài lần cày đất rồi bỏ không mưa nắng dãi dầu trên bờ kênh. Bọn lính trẻ chưa hề được học hành gì nhưng đều biết lái chạy vài vòng trên đồng rộng mênh mông làm nhiệm vụ bắt chuột đồng cải thiện đời sống. Khi đêm vắng, lính lấy máy cày bật đèn sáng chạy vòng quanh một khu cỏ rộng rồi sau đó lái vòng dần vào bên trong. Bọn chuột thấy tiếng động chạy ra gặp cỏ rạp xuống (vì bánh xe) nên rúc ngược vào trong. Cứ thế đến khi vòng xe nhỏ lại, chuột chạy vọt ra gặp ánh đèn pha sáng chói mắt nên cứ đứng nhìn. Thế là các chú lính “nhặt” chúng về cải thiện. Chuyện nay tôi đã ghi chép ở bài “Các chuyến đi công tác Kiên Giang (kì 2)”[1]. Thì ra máy cày còn có một tác dụng được các chú lính trẻ phát hiện và khai thác. Công dụng này tôi không được dạy hồi đi học. 

2. Học môn Toán xác suất (45 tiết)

Toán xác suất do thầy PTS Tô Cẩm Tú dạy, Thầy là PTS toán đầu tiên của trường vừa đi học Liên Xô về, chúng tôi còn nghe nói thầy Tú là PTS toán xác suất đầu tiên của Việt Nam. Lúc đầu nghe nói được học môn này cũng thấy khoái vì được nghe giảng từ một thầy có học vị PTS vừa tốt nghiệp từ Liên Xô về. Ban đầu chương trình dự kiến là học môn Bảo quản chế biến nông sản nhưng sau đó được thay thế bằng môn Toán xác suất (cần cho nghề kĩ sư kinh tế hơn chăng?). Nghe nói toán xác suất là môn học mới, rất hay và khó. Lúc này chúng tôi đã vào năm thứ 3 nên tư duy toán cũng suy giảm, nhưng học để biết thêm về môn toán. Đáng lẽ môn này học từ năm thứ 2 nhưng khi đó chưa có giáo viên dạy.

Thầy Tô Cẩm Tú hiền hòa, nói chậm, thậm chí diễn đạt tiếng Việt có vẻ hơi khó, chắc thầy vừa có mấy năm toàn dùng tiếng Nga. Thầy mô tả toán xác suất là loại toán rất khó và cũng rất khó vận dụng trong  nông nghiệp, nhưng rất quan trọng vì nhờ nó để định lượng những cơ hội và nguy cơ trong các dự báo kế hoạch sản xuất rất tốt.

Nội dung dạy thì không nhiều lắm, thầy Tú chỉ có giới thiệu 2 phép tính xác suất (cộng và nhân). Về các biến cố nay tôi chỉ còn nhớ lơ mơ là có biến độc lập và biến xung khắc. Đa số các ví dụ của thầy là gieo con xúc xắc hoặc lấy ngẫu nhiên các viên bi màu. Không thấy ví dụ nào về hiện tượng khí hậu nông nghiệp hay thời tiết. Chắc là thầy cũng chưa kịp đưa vào bài giảng những vấn đề của nông nghiệp vì thầy nói dạy cho chúng tôi là lớp đầu tiên bậc đại học.

Thầy luôn nói học xác suất rất khó. Có đôi khi thầy đang giảng thì dừng lại và nói phần này khó, thôi ta để lại. Có khi giảng một hồi thì thầy nói, tôi nhầm, nội dung này dùng để thi nghiên cứu sinh… Đại loại tinh thần học của chúng tôi cơ bản là mong muốn tiếp thu, nhưng thái độ dạy của thầy cho rằng nội dung toán rất khó và nếu có dạy thì chúng tôi cũng không biết được (có gì đó như kiểu hơi coi thường người nghe hay thầy nghĩ có hiểu được thì chúng tôi cũng chẳng biết vận dụng để làm gì).

Khi ôn tập tôi biết thêm về cái khó toán xác suất: các sự kiện trong thực tế xảy ra các biến cố xác suất. Thuật ngữ để phân biệt là hoặc/và trong xác định các biến số xác suất. Nếu là hoặc nghĩa là cái này xảy ra thì cái kia có thể không xảy ra. Còn nếu là và thì cái này xảy ra thì cái kia cũng có thể xảy ra. Còn tần suất hay số % khả năng xảy ra biến cố chính là xác suất cần tìm (hay cần đo) để biết điều kiện đó thì có bao nhiêu khả năng xảy ra…

Ngay cả đến bữa kiểm tra thầy cũng nói sẽ kiểm tra theo kiểu chọn mẫu ngẫu nhiên: tức là mỗi lớp chọn ra 10 người làm bài kiểm tra. Tôi và nhiều người trong tổ 1 được chọn làm người kiểm tra môn của thầy. Đề kiểm tra thì cũng chỉ là áp dụng công thức cộng xác suất, y như ví dụ thầy đã cho nên ai được chọn đi kiểm tra cũng làm được bài – suy ra cả lớp làm được bài!

Tóm lại là có học nhưng không biết được gì nhiều về tinh thần và nội dung của môn học. Có một trải nghiệm duy nhất chúng tôi có được: học từ vị PTS đầu tiên về toán vừa tốt nghiệp từ Liên Xô về.

Học xong môn này vừa thấy ngại ngùng vì một chuyện quá khó người ta đưa vào dạy cho chúng tôi như một thứ xa xỉ, nhưng lại như thấy hổ thẹn về cách mình vừa tham gia thi cho mình mà như đi thi hộ, thi mà không có cảm giác cuộc thi chỉ thấy như thủ tục làm cho xong chuyện. Trách ai đây? 

3. Học môn Thực hành công cụ tính (30 tiết)

Thực hành công cụ tính do cô kĩ sư kinh tế nông nghiệp Phạm Thị Mỹ Dung dạy. Cô Phạm Thị Mỹ Dung tốt nghiệp Khóa 10 ngành Kinh tế nông nghiệp của ĐHNN I. Cô đã đi công tác ở thực tế được mấy năm, nay mới về trường và dạy môn học này lần đầu tiên. Chúng tôi được học cô giáo mới dạy lần đầu, môn học mới thiết kế đưa vào chương trình. Bố trí học theo kiểu nhóm thực hành ở một phòng nhỏ tầng 3 nhà 4 tầng ngay cạnh phòng kho để máy cho tiện mượn công cụ thực hành. Lớp KT20A học riêng với lớp KT20B.

Cô Dung người thấp (chưa đến 1,50m), hơi mập, rất hiền lành. Chồng cô là thầy Đinh Văn Hiến khi đó đang là giáo viên Bộ môn Tổ chức QLXN. Cô được tuyển dụng làm giáo viên sau một số năm đi chỉ đạo sản xuất thực tế như là cơ hội hợp lý hóa gia đình. Cái khó khi chúng tôi nghe giảng là giọng nói và cách diễn đạt của cô. Cô nói giọng xứ Nghệ khá nặng khó nghe, nhưng diễn đạt thuật ngữ công cụ tính có cảm giác toàn từ ngữ không phổ biến lắm trong thực tế nên cô nói không trơn tru lắm. Nào là phần nguyên, phần số chính xác, cơ số, phần tiền tố trước một số thập phân… trong logarit. Cũng may là khi thực hiện hướng dẫn thì mọi người đều làm được.

Chúng tôi được học và thực hành 2 loại: thước tính logarit và máy NISA của Tiệp Khắc. Sau đó còn được giới thiệu thêm về máy FACIT của Thụy Điển, nhưng không được thực hành vì quá ít máy nên chỉ được nhìn qua cho biết.

Về thước tính: chúng tôi được mượn mỗi người 1 thước tính. Thước còn rất mới, có cả hộp đựng. Loại học là thước trượt tuyến tính: dạng thanh trượt nằm giữa hai thanh cố định. Khi thực hiện thì rút thước tính dọc theo khe rút và so sánh các con số trên thanh trượt với rất nhiều hàng vạch được đánh số sẵn trên phần thanh cố định.

Thước tính là thiết bị tính toán cơ học analog sử dụng thang đo logarit để thực hiện phép nhân, chia, lũy thừa, khai căn và lượng giác bằng cách cộng/trừ các độ dài trên thang đo, thay thế cho phép tính số học phức tạp. Thước logarit nghe nói được phát minh từ đầu thế kỷ 17, được các kỹ sư sử dụng rộng rãi trước khi máy tính điện tử ra đời. Các tính toán lượng giác (sin, cos, tan) được áp dụng phổ biến trong tính toán kỹ thuật, khoa học, hàng hải, hàng không trước khi máy tính điện tử phổ biến. Nói chung là có thể làm được nhiều việc nhưng chúng tôi khi đó không biết học xong có dùng được gì cho công việc không.

Thước tính logarit

Máy tính quay tay NISA của Tiệp Khắc là loại máy tính cơ khí phổ biến ở Việt Nam những năm 1970, dùng để thực hiện các phép tính cộng, trừ, nhân, chia thủ công hỗ trợ cho kế toán, thống kê. Cơ chế hoạt động dựa trên bánh răng và thanh trượt (răng cưa) để thực hiện các phép tính. Giao diện có các núm để nhập số, các cửa sổ nhỏ để hiển thị kết quả phép tính (tổng, hiệu, tích, thương).

Máy tính NISA khi đó do người ta viện trợ cho Việt Nam trong chiến tranh. Đa số máy đã dùng, han rỉ, phần lớn hư hỏng. Ở trong kho người ta lấy cái nọ lắp cho cái kia, gắn lại các đầu phím bấm, lau chùi các thanh bấm, quay tay. Khi bấm xong một hàng số thì quay một vòng để máy nhận, sau đó gạt cần sang phép tính cần dùng (cộng, trừ, nhân, chia) và bấm tiếp hàng số thứ 2. Quay một vòng để máy sẽ báo kết quả.

Máy NISA

Máy FACIT thì cao cấp hơn: dùng điện để thay cho quay tay và có hàng chữ số kết quả hiện trên một vạch kính. Vào khoảng năm 1970, FACIT là một thương hiệu Thụy Điển danh tiếng với các sản phẩm cơ khí chính xác, đặc biệt là máy tính cơ và sau đó là máy tính điện tử, máy tính bỏ túi (calculator). Dù không được thực hành nhưng chúng tôi thấy cũng tương tự như NISA: cũng bấm số, chọn phép tính và bấm nút thực hiện để xem kết quả. Có lẽ chỉ khác NISA là thay quay tay bằng ấn nút điện để thực hiện.

Máy FACIT

 

*

*  *

Đối với tôi, 3 môn học này không có nhiều tác dụng lắm trong công việc. Duy có môn Toán xác suất thì tôi phải học thêm sau này để có kiến thức dạy các môn về đầu tư, nhất là môn Quản trị danh mục đầu tư chứng khoán (chương trình cao học). Trong các ngành kinh doanh bảo hiểm, người ta cũng sử dụng rất mạnh xác suất khi dự báo đầu tư kinh doanh. Còn môn Thực hành công cụ tính thì chỉ như được biết thêm một công cụ mà thế giới đã có, nhưng khi máy tính tay (calculator) ra đời thì các thứ chúng tôi được học coi như đã cáo chung. Tất nhiên sau này máy vi tính làm được tất cả các công việc tính toán thật dễ dàng.

Khi đọc các ghi chép của tôi về các môn học ở ĐHNN I, bạn Giang cho rằng môn Cơ khí nông nghiệp đối với Giang là rất bổ ích vì Giang sau này được học thêm về ngành máy móc thi công trong ngành giao thông. Nay tôi ghi chép lại những kí ức về môn học Cơ khí nông nghiệp, mong bạn có thêm kỉ niệm một thời và nếu có gì bổ sung thì nói giùm nhé.

 

---

[1] Tham khảo thêm tại https://lehuuanhghichep.blogspot.com/2025/03/cac-chuyen-i-cong-tac-tai-kien-giang-ki_23.html