Nhân Kỉ niệm 65 năm thành lập Khoa Kinh tế và Quản lý, Học viện Nông nghiệp Việt Nam
Tháng 8 năm 2002, Dự án ACIAR[1]
của Khoa Kinh tế nông nghiệp được GS Tô Dũng Tiến tổ chức đoàn khảo sát hộ nông
dân các tỉnh phía Nam[2].
Theo nội dung dự án, Cần Thơ và Bình Dương được chọn là các điểm khảo sát nhằm
làm rõ tính chất của chính sách sử dụng đất đai ở Việt Nam.
Sau khi hoàn thành khảo sát Cần Thơ, chúng tôi bắt đầu
đến Bình Dương[3]. Khi nghe GS Tô Dũng Tiến
trình bày yêu cầu của dự án, lãnh đạo Sở Nông nghiệp Bình Dương giới thiệu
chúng tôi về huyện Bến Cát và huyện Thuận An. Tiếp đó, huyện Bến Cát giới thiệu
chúng tôi đến xã Lai Uyên và An Tây, huyện Thuận An giới thiệu chúng tôi đến xã
Vĩnh Phú và An Sơn.
Dự án chọn hộ nông dân để khảo sát theo mẫu ngẫu
nhiên có phân lớp, trong đó chú trọng các nhóm hộ có sự khác biệt về quy mô diện
tích đất canh tác, mô hình canh tác, một số hộ điển hình về sử dụng đất trong mỗi
điểm khảo sát.
Tại xã Lai Uyên, tôi đến khảo sát một hộ nông
dân có diện tích canh tác khá lớn, trồng nhiều cây công nghiệp và cây ăn quả có
giá trị kinh tế cao. Gia đình ông từ Châu Thành, Tiền Giang đến Lai Uyên canh
tác mới được mươi năm. Trong lán nhỏ tại vườn cây ăn quả, ông chủ nhà vừa vui vẻ
trao đổi nội dung phỏng vấn vừa mộc mạc mời tôi nếm những trái cây mới hái trong
vườn. Khi chia tay, ông hỏi tôi có biết cô Hoài Thu không. Tôi chưa rõ ông định
hỏi ai thì ông nói: “Hoài Thu là Chủ nhiệm Ủy ban gì đó của Quốc hội, chị ấy
là chị ruột tôi.” Nhìn ông, tôi không thấy có sự liên hệ nào hợp lý giữa một
ông “nông dân chính hiệu” với người chị là vị lãnh đạo sắc sảo của Ủy
ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội[4]
lúc bấy giờ. Giá tôi biết trước thông tin này, tôi sẽ quan sát và phỏng vấn ông
theo hướng khác và biết đâu có được thông tin tiếp cận sử dụng đất đai từ một
người biết “lợi dụng chính sách” hơn người khác (!)
Tại xã An Tây, ông cán bộ xã tên Tám Phương dẫn
chúng tôi đến các hộ theo yêu cầu của đoàn. Các hộ ở An Tây đều có diện tích đất
canh tác lớn và trồng nhiều cây có giá trị kinh tế cao như điều, tiêu,… Hộ ông
Út Nhiễu được chúng tôi phỏng vấn vào buổi chiều ngày 7 tháng 8 sau khi đoàn đã
khảo sát xong một số hộ sáng hôm đó. Ông Tám Phương giới thiệu và trao đổi với
ông Út Nhiễu về yêu cầu của đoàn khảo sát như khi gặp các hộ nông dân khác. Tôi
được phân công ở lại phỏng vấn, còn ông Tám Phương dẫn các thành viên đoàn đến
các hộ khác trong thôn.
Tôi tranh thủ trao đổi với ông Út Nhiễu về công việc
và được ông niềm nở đưa đi thăm vườn tiêu, thăm khu nuôi heo của gia đình. Một
vườn tiêu đẹp, sai quả đang có mấy người đứng trên thang thu hoạch. Khu chuồng
heo rộng hiện đã tạm dừng nuôi lứa mới vì ông Út Nhiễu nói hiện đang có sự bất
lợi giá cả thị trường. Sau gần 1 giờ
trao đổi công việc, các thông tin của biểu mẫu khảo sát đã cơ bản được thu thập.
Bỗng ông Út Nhiễu hỏi tôi có biết Sáu Phong[5]
ở Thành phố Hồ Chí Minh không? Tôi nói chưa nghe tên thì ông bảo: “Sáu Phong
là Nguyễn Minh Triết đó, anh trai ruột của tui”. Tôi ngạc nhiên biết ông Út
Nhiễu là em trai út của Đồng chí Nguyễn Minh Triết, Bí thư Thành ủy thành phố Hồ
Chí Minh lúc bấy giờ.
Khi các thành viên đoàn quay lại thì ông Út Nhiễu
nói với ông Tám Phương mời cả đoàn ăn tối với gia đình ông. Khi mọi người trong
đoàn biết về thân phận ông Út Nhiễu nên đều vui vẻ nhận lời. Ông còn mời chúng
tôi thăm toàn bộ khu đất của đại gia đình ông, đưa tới thăm nơi chôn cất của
cha mẹ ông trong một khu vườn yên tĩnh, thăm ngôi nhà của các cụ để lại. Cạnh
ngôi nhà còn có con kênh nhỏ thông ra sông cái. Phần đất ở và canh tác của gia
đình ông Út Nhiễu chỉ là một góc nhỏ trong khu vườn rất rộng của cha mẹ ông để
lại cho con cháu.
Bữa ăn tối vui vẻ có bia rượu tổ chức ngay tại sân
căn nhà đẹp, đầy đủ tiện nghi mới cất của ông. Trong bữa ăn, chúng tôi được biết
ông vốn là sinh viên Sài Gòn từng tham gia phong trào đấu tranh bãi khóa năm
1969 chống chiến tranh (như anh trai ông[6]).
Sau giải phóng 1975, ông là người trực tiếp mua máy móc và khai hoang trên đất
quê nhà vốn đã bị bỏ hoang hóa sau nhiều năm chiến tranh. Vì trực tiếp lái máy
cày đất, ông đã vướng một quả mìn còn sót lại. Mìn nổ, máy hỏng, còn ông thì bị
thương, gãy chân và hỏng mắt. Nhìn ông đi lại khệnh khoạng và một con mắt giả
trên khuôn mặt - dấu tích của chuyện ông lái máy cày bị mìn nổ - tôi thấy ông
có cái ngang tàng, hăng hái của thời sinh viên Sài Gòn bãi khóa năm xưa và cái chất
sương gió vô tư giản dị ở lớp nông dân khá giả trên quê hương tự do thời chiến
tranh đã qua.
 |
Thành viên đoàn Dự án ACIAR tại gia đình ông Út Nhiễu chiều tối 7-8-2002. Út Nhiễu là người mặc sooc xanh, bên cạnh GS Tô Dũng Tiến là 2 cán bộ địa phương (hình phải)
Chuyện cũng chỉ có thế nhưng như một tình cờ thú vị, chúng tôi được biết quê hương, gia đình đồng chí Nguyễn Minh Triết. Khi chia tay đoàn, ông Út Nhiễu còn nói với chúng tôi rằng ông mới nghe tin anh Sáu Phong sắp tới có thể ra Hà Nội công tác, người ta dự kiến tham gia Chủ tịch Quốc hội thì phải. Tuy đã uống khá nhiều bia với chúng tôi nhưng tôi thấy ông nói chuyện đó rất tự tin và trong con mắt còn lành lặn của ông ánh lên niềm tự hào về người anh ruột trong vai trò tham gia lãnh đạo đất nước.
[1] Sau khi hoàn
thành, nội dung Dự án ACIAR được in trong tài liệu Agricultural Development
And Land Policy in Vietnam (Edited by Sally P. Marsh, T. Gordon MacAulay
and Pham Van Hung). Phía ĐHNN I, các thành viên của dự án gồm Tô Dũng Tiến, Đỗ
Kim Chung, Phạm Văn Hùng, Lê Hữu Ảnh, Nguyễn Quốc Chỉnh, Nguyễn Trọng Đắc, Nguyễn
Huy Cường, Nguyễn Phượng Lê đều có tên trong 10 chương của tài liệu trên. Trong
dự án này, các cô Chu Thị Kim Loan và Nguyễn Thị Minh Hiền tham gia thời gian đầu,
sau đó đi nghiên cứu sinh nước ngoài.
Tài liệu trên hiện còn tại https://www.aciar.gov.au/publication/books-and-manuals/agricultural-development-and-land-policy-vietnam
[2]
Thành viên đoàn gồm Tô Dũng Tiến, Phạm Văn Hùng,
Lê Hữu Ảnh, Nguyễn Quốc Chỉnh và Nguyễn Huy Cường
[3] Tên các địa
danh đơn vị hành chính năm 2002.
[4] Nguyễn Thị Hoài
Thu, Ủy viên Ban chấp hành TW Đảng;
Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội; Chủ nhiệm Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc
hội (1997 - 2007)
[5] Sáu Phong là Bí
danh Nguyễn Minh Triết, Bí thư Thành ủy Tp HCM 2000-2006, Chủ tịch nước
2006-2011.
[6] Theo https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Minh_Tri%E1%BA%BFt,
Nguyễn Minh Triết lên Sài Gòn
học tại trường Trung học Petrus Ký năm 1957. Sau khi tốt nghiệp Tú tài
năm 1960, ông theo học khoa Toán trường Đại học
Khoa học Sài Gòn. Tại đây, ông bắt đầu tham gia phong trào sinh
viên, học sinh Sài Gòn chống
chính quyền Ngô Đình Diệm, gia
nhập Đoàn Thanh niên
Nhân dân Cách mạng miền Nam, một tổ chức thanh niên bí mật do Trung ương Cục
miền Nam lãnh đạo.