Chúng tôi được học kiến thức ngành chăn nuôi
Cuối cùng rồi chúng tôi cũng được học một chút đại
cương về ngành chăn nuôi. Chăn nuôi vốn là thế mạnh trong đào tạo của ĐHNN I.
Ngành chăn nuôi là có từ khi thành lập trường (1956).
Như tôi đã ghi chép trong một bài từ năm thứ nhất, trường có hẳn một khu chăn
nuôi gọi là Trại Quang Trung[1]
và 1 Bệnh viện Thú y do Liên Xô xây (lớn nhất Đông Nam Á). Duy có lần được tham
quan và nghe giới thiệu hồi lao động hướng nghiệp năm thứ nhất, chúng tôi chưa
có hoạt động nào liên quan đến ngành chăn nuôi. Về ngành trồng trọt thì nhiều: trồng
cây trong khu vườn quả, cấy lúa ngoài khu Trại TTTN và được học hàng chục loại
cây trồng nông nghiệp… Rõ ràng là kiến thức trồng trọt vẫn được ưu tiên hơn trong
đào tạo kĩ sư kinh tế.
Tôi nghĩ người ta sắp xếp như vậy chắc cũng có ý định
vì nền kinh tế khi đó có cơ cấu ngành trồng trọt lớn hơn ngành chăn nuôi rất
nhiều. Học xong kiến thức các môn cây trồng thì đến năm cuối mới học chăn nuôi
và thú y. Cách học này bảo đảm cho các kì năm thứ 3 trở đi luôn có môn học không
phải chuyên môn kinh tế - có thể là cách làm cho sinh viên cho đỡ nhàm chán
hơn khi phải cả kì chỉ học các môn chuyên môn nhạt nhẽo.
Từ bản thân, tôi cũng nhận thấy rằng sau khi học nhiều
môn kinh tế quả là thấy có nhàm chán, khô khan từ nội dung kiến thức, cách dạy,
sự nghiêm chỉnh không cần thiết của các thầy cô... Đánh giá kết quả thi khá vô
cảm, ít chú ý đến kiến thức mà người học đã nghiêm túc tiếp thu. May có các lần
đi thực tế nên chúng tôi còn có hứng thú. Rất nhiều môn học kĩ thuật ngoài
ngành đem lại cho chúng tôi cảm hứng mới.
Trong trường ĐHNN I, ngành chăn nuôi luôn có nhiều nữ
sinh trẻ xinh đẹp. Do kiến thức nghề nghiệp, họ hiểu rõ những vấn đề về sinh lý
vật nuôi, về bản năng con thú, tất nhiên có liên hệ bản năng con người. Sinh
viên chăn nuôi thú y mạnh bạo trong các giải pháp giải quyết vấn đề về tạo giống,
nuôi dưỡng, phòng trừ bệnh tật cho gia súc… nên cũng “nhiễm” một số tính cách
trong cuộc sống như ăn nói khá mạnh bạo, dùng các từ ngữ chuyên môn có ý nghĩa
“nước đôi” rất hài hước đa nghĩa. Chuyện nói năng của họ đôi khi được hiểu như
nghề nghiệp, nhưng lại còn được gán cho một khía cạnh liên quan đến con người.
Sinh viên một số khoa trong trường có ý “chê” nữ sinh kinh tế toàn các chị lớn
tuổi đi học, lại khô khan nghề nghiệp, lúc nào cũng nghiêm túc nên còn bị gán
cho chuyện các chị bị tài khoản hạch toán ám ảnh. Đi đâu cũng mang chuyện tài
khoản, chuyện hạch toán thu chi ra trao đổi. Chuyện vui kể rằng một đôi trai
gái kinh tế yêu nhau, có kẻ đùa nói là bọn chúng đang “mở tài khoản”
trong lòng nhau. Hồi đó trong trường có câu lưu truyền về chọn vợ: “Có lấy
thì lấy thú y, đừng lấy kinh tế chi li từng hào”.
Học Môn chăn nuôi cơ bản
Môn chăn nuôi cơ bản được học từ kì 1 năm thứ 4 với
dung lượng 90 tiết. Như tôi đã đề cập ở ghi chép trước, đây là môn học cung cấp
kiến thức để đi thực tập tại NTQD Mộc Châu, nơi có ngành chăn nuôi phát triển.
Tuy nhiên kiến thức chăn nuôi bò sữa lại không được học.
·
Giáo viên giảng bài
Giáo viên là cô giáo Nhàn (không nhớ họ của cô). Cô
Nhàn tốt nghiệp tại ĐHNN I khóa 7, khi đó khoảng hơn 30 tuổi. Chúng tôi rất hứng
thú nghe một cô giáo còn trẻ giảng bài, lại thấy cô khỏe mạnh, vóc dáng thể
thao. Cô Nhàn ăn mặc khá mạnh bạo, thể hiện rất rõ nét nữ tính và thể thao trên
thân thể rắn chắc có phần hơi mập. Quần thun bó sát là một kiểu mặc rất “phá
cách” không thấy ở nhiều giáo viên nữ trong trường. Chúng tôi khi đó nghĩ như cô
đã từng đi học nước ngoài về nên có nhiều trang phục “mạnh dạn” chăng[2]?
Ngành kinh tế nông nghiệp vốn đã ít cô giáo, lại toàn các cô nghiêm nghị. Khi dạy
còn khan hiếm cả nụ cười, quần áo thì chỉn chu, nghiêm túc. Hình ảnh cô Nhàn
như một biểu hiện rất nhiều điểm mới trong chúng tôi về giáo viên trên giảng đường
đại học.
Cô dạy cho ngành kinh tế - ngành khi đó có nhiều
sinh viên là bộ đội về như tầm tuổi cô - nhưng cô rất tự tin, không hề có dấu
hiệu gì về ngại ngùng hay e lệ. Chuyên môn vững vàng nhưng quan trọng hơn là diễn
đạt hấp dẫn: không tránh những thuật ngữ “nhạy cảm”, không ngại nói những cơ
quan sinh sản trên cơ thể gia súc, những tập tính bản năng của gia súc. Ban đầu
chúng tôi đều thấy như bị ức chế vì luôn nghĩ các diễn đạt trong giảng đường đại
học phải thâm nghiêm trang trọng. Nay nghe cô nói có vẻ ngang tàng, tưng tửng,
hơi trêu ngươi, lại như hơi “dễ dãi” để “dân dã hóa” cách nhìn bọn gia súc theo
kiểu “nhân cách hóa”. Những hiện tượng nhạy cảm của gia súc như động dục, các
chức năng cơ quan sinh sản, các vấn đề theo dõi tập tính bản năng di truyền
trong các súc vật được cô Nhàn nêu rất sinh động, không ngại từ ngữ dân gian,
miễn là đến với người nghe hiểu nhanh nhất có thể. Rõ ràng lối giảng và nội
dung môn học chuyên môn như một kiểu trêu tức xuyên thủng lối giảng thâm
nghiêm kinh viện, khô khan giáo điều của giáo viên kinh tế. Sau một vài tiết
ban đầu còn có vẻ ngần ngại, chúng tôi bắt đầu rất hứng thú khi nghe cô giảng theo
lối rất “phá cách” của ngành nghề.
·
Chuyện một số nội dung còn nhớ
Môn Chăn nuôi cơ bản dạy về 3 nhóm gia súc cơ bản: trâu
bò, lợn và gia cầm. Mỗi loại gia súc đều được giới thiệu những nội dung cơ
bản giống nhau: tác dụng vật nuôi, những vấn đề sinh lý cơ bản, thức ăn, chuồng
trại, tái đàn, chăm sóc vật nuôi mới sinh… Đại loại thế, mỗi loại súc vật đều
có những điểm riêng, chẳng hạn trâu bò (đại gia súc) có mục nuôi dưỡng khi sử dụng
trong sản xuất, lợn có mục thụ tinh nhân tạo, gà có mục ấp trứng… Dưới đây là những
câu chuyện còn nhớ trong kí ức của tôi.
Đầu tiên cô Nhàn dạy về trâu bò. Cô nói đây là loại đại
gia súc được con người thuần dưỡng để phục vụ sản xuất. Nghe từ đại gia
súc mới lạ, một hôm anh Nguyễn Văn Ngọc đố mấy anh em trẻ trong Tổ 1 là có
bao nhiêu loại được xếp vào nhóm đại gia súc. Mấy anh em trẻ nói ngay có voi,
ngựa, trâu bò, dê, cừu… vì lấy cơ sở phân biệt là đại – tức to lớn. Sau khi cãi
nhau một hồi, anh Ngọc giải thích chỉ có 2 loại: trâu/bò và ngựa. Voi to
thật nhưng không được coi là gia súc vì ít phổ biến, còn dê, cừu là nhóm tiểu
gia súc tương đương với bọn lợn. Thế là chốt được chuyện phân loại gia súc
cơ bản qua thảo luận trong tổ. Nhân tranh cãi này, anh Trần Duy Học nói thế bọn
“lục súc”[3]
gồm những loại nào? Lại nổ ra tranh luận và bất phân thắng bại.
Khi học về chuyện dạ dày 4 túi của trâu bò, chúng
tôi mới rõ chuyện trâu/bò nhai lại thức ăn, và mới biết chức năng các
túi trong dạ dày của trâu bò. Nghe chuyện này, Anh Nguyễn Đình Chình nhận xét:
thì ra bọn trâu/bò ăn cỏ, nhưng cuối cùng là toàn tiêu hóa thịt (vi sinh vật).
Bọn trâu/bò là cái máy chế biến rơm cỏ thành “thịt vi sinh vật” để hưởng thụ mà
bọn “người” không biết làm.
Cô Nhàn nói về trâu/bò đực nhận biết bạn tình động dục
cách xa mấy km nhờ chúng có khả năng ngửi được mùi động dục bọn trâu/bò cái
trong không khí. Đó là cách để con cái phát ra tín hiệu động dục tìm bạn tình -
bản năng để con đực phát hiện được mùi bay trong gió xa đến mấy km. Về chuyện
này tôi có một liên hệ ở quê tôi khi tôi từng biết như sau: một hôm đàn trâu
HTX đang cày ruộng buổi sáng, cả đàn trâu vốn rất thuần thục và nhẫn nại làm việc.
Bỗng thấy một con trâu đực (chưa thiến) lồng lên, phá ách vứt cày và hùng hổ chạy
đi rất xa. Mọi người đuổi theo và mãi rất lâu mới bắt được về. Thì ra nó phát
hiện ra con trâu cái ở làng khác cách đó chừng 2km đang động dục và phóng đến để
kịp làm cái “thiên chức” gây giống. Xong chuyện ấy nó lại ngoan ngoãn quay về
kéo cày. Cái bản năng “ngửi mùi” này hẳn là quá tinh vi, bọn “người” có lẽ chỉ
biết ngửi mùi thịt nướng là xa nhất.
Về con lợn thì còn nhớ mấy chi tiết:
-
Lợn là loại ăn rất tạp và dễ nuôi, chúng có thể tự kiếm ăn trong thiên
nhiên từ cây cỏ, các thứ củ, rễ, côn trùng… nên có cái mũi rất khỏe đào dũi dưới
đất. Khi dúi sâu cái mũi tìm kiếm dưới đất, chúng luôn miệng nhai tóp tép đủ thứ
chẳng rõ là kiếm được gì. Bọn lợn thường bị nuôi nhốt vì khi thả rông thì chúng
phá hoại hoa màu của con người tăng gia trong ruộng vườn.
-
Lợn thì có khả năng tái đàn rất nhanh, lợn cái có thời gian mang thai
là 3 tháng-3 tuần-3 ngày (tương đương khoảng 114 - 116 ngày). Một năm con nái có thể đẻ từ
2 đến 2,5 lứa. Một con lợn mẹ dẫn đàn con đã cai sữa đi kiếm ăn có khi những
con đực trong đàn con đã biết “nhảy gây giống” cho chính mẹ nó (!)
-
Lợn đực giống (lợn nọc) có lượng phóng tinh mỗi lần giao phối rất lớn,
thường 100-500ml (trung bình 200-300ml). Giống lợn Yorkshine nuôi ở Trại Quang
Trung có khi mỗi lần phóng cả 1000ml. Thụ tinh nhân tạo là con người biết thu
nhận những tinh tốt và dùng tiết kiệm để phối cho nhiều con cái (lưu ý hồi đó
chúng tôi chưa biết về kĩ thuật tinh đông viên như bây giờ).
Về chăn nuôi gà, tôi biết là loại gia cầm, nhưng hồi
đó hình như không được học về ngan, ngỗng, vịt. Một số chi tiết tôi còn nhớ như
sau:
-
Gà mái có một buồng trứng bên trái[4],
khi đến tuổi đẻ, mỗi ngày chúng đẻ 1 quả trứng cho đến khi muốn ấp. Hồi đó chưa
biết chuyện nuôi gà công nghiệp như hiện nay, chỉ nghe nói người ta tìm cách
cho gà đẻ một ngày 2 quả trứng bằng cách đưa gà vào không gian “đêm nhân tạo” để
chúng nhầm tưởng đã qua thêm một ngày.
-
Gà thì có thể ấp trứng nhưng vịt lại không biết ấp (mà ngan, ngỗng thì lại
biết). Do đó khi đem trứng vịt cho gà ấp, khi trứng nở vịt con thì có khi gà mẹ
dẫn đàn vịt con đi kiếm ăn mấy ngày đầu.
Tôi có một kỉ niệm về chuyện học nuôi gà. Vào năm
1982, khi tôi đi bộ đội về phép có dịp thăm trường. Lần đó tôi có ghé khu KTX
thăm một em nam sinh viên người cùng làng đang học tại lớp CN26. Bạn ấy kể rằng
do ăn đói nên ngại học lắm. Tối hôm đó tôi ngủ lại với các sinh viên nam CN26 ở
KTX A1. Khi nghe các em tranh luận tôi mới biết chính sinh viên ngành chăn nuôi
mà cũng có người không biết chuyện gà chỉ có một buồng trứng. Đứa em người làng
cũng nói hình như có giảng nhưng nay các em đều không nhớ - mà chả ai có vở ghi
chép gì. Thì ra tôi đã học từ năm 1978 mà năm 1982 vẫn còn nhớ, nhưng chính
sinh viên ngành chăn nuôi đang học lại còn có người không biết.
Bọn gia súc, gia cầm thì đều cho con người thực phẩm
quý giá, nhưng nghĩ cảnh chăn nuôi và giết thịt thời chúng tôi còn nhỏ lại thấy
vô cùng thương thảm bọn chúng. Chẳng hạn, hồi nhỏ ở quê, con trâu con bò đi làm
quanh năm, chỉ ăn cỏ. Mùa thiếu cỏ gầy giơ xương, muỗi đốt suốt đêm trong chuồng,
sáng dắt ra máu chảy đỏ cả 4 chân. Có con trâu HTX đi làm bị bệnh cước chân do rét
không đứng lên được, nằm ngay ngoài ruộng chờ chết. Khi được phép HTX cho mổ thịt,
tụi tôi thấy nó ốm mà còn bị giết thì thương vô cùng. Lại nhớ cái lũ lợn nuôi ở
nhà, chiều tối đói kêu rít thảm thiết mà chỉ được ăn mấy thứ rong hay thân chuối
thái mà không có thức ăn bột. Ở quê tôi có khi ngay cả cám mùa giáp hạt cũng ưu
tiên cho người thì lấy đâu ra cám nuôi bọn lợn mùa đói kém giáp hạt. Nuôi cả
năm mà lợn chỉ được vài chục cân hơi (nay nuôi một tháng đã vượt 30kg). Bọn gà
thì có nhiều cơ hội kiếm thức ăn quanh vườn, côn trùng giun dế cũng không khó
kiếm nên không kêu đói như bọn lợn, nhưng chúng lại bị cái bệnh gà toi[5].
Có khi sáng ra mở chuồng thấy chúng đã chết từ lúc nào, có khi đi lại trong sân
lăn ra chết. Có con đang ấp mà chết ngay trên ổ trứng. Tuy vậy hồi đói ở quê,
gà toi vẫn được sử dụng làm thực phẩm như thường, không có nhà ai đi chôn gà
toi chết cả.
Liên tưởng ngày nay thế giới có chuyện bảo đảm phúc lợi động vật
(animal welfare) cho gia súc. Theo quy định quốc tế, động vật có 5 quyền[6] gồm: 1/không bị đói khát; 2/ không bị đau đớn,
bệnh tật; 3/ không bị khó chịu về thể chất và tinh thần; 4/ không bị sợ hãi lo
lắng và 5/ được tự do thể hiện các hành vi bản năng. Đây là thế
giới văn minh châu Âu đã đấu tranh để bảo vệ quyền lợi của động vật. Nay biết
quyền phúc lợi động vật mới thấy thương cho các súc vật nuôi dưỡng khi xưa biết
chừng nào. Ít nhất là 2 quyền đầu tiên (không bị đói, không bị đau) bị vi phạm
ở bất cứ con vật nào, nhất là bọn trâu bò, lợn. Khi đó ngay cả chính con người cũng
không có được sự bảo đảm 2 quyền này, nói chi đến các quyền còn lại. Ngày nay người
ta còn lên án các quán “cà phê mèo” ở thành phố vị bọn mèo bị vi phạm quyền
thứ 3 (bị làm phiền). Người vào uống cà phê được bế lũ mèo xinh xắn nhưng lại gây
khó chịu, phá giấc ngủ của bọn chúng. Còn quyền thứ 5 thì mỗi đêm nghe mèo gào
tìm bạn tình, bọn “người” đều cảm nhận sự khó chịu nhất định. Có dịp nào đó tôi
sẽ trở lại chủ đề trải nghiệm “phúc lợi động vật” này.
Môn Chăn nuôi cơ bản thi vấn đáp ngày
12/2/1979, tôi đạt điểm 6/10.
Môn Thú y cơ bản
Môn học này chỉ có 30 tiết, dạy vào kì 2 năm thứ 4.
Môn học này trao đổi về các bệnh thông thường của gia súc như mùa dịch, các triệu
chứng, nguyên nhân, cách phòng trị…
Giáo viên là thầy Khẩn dạy. Thầy Khẩn[7]
khi đó khoảng 40 tuổi, cao gầy, nói nhỏ nhẹ. Miệng thầy lộ cả 2 hàm răng không
đều đặn nhưng thái độ hiền hòa của thầy lại có vẻ ăn nhập với khuôn miệng ấy - thấy
sự chất phác, thật thà tin cậy. Cách giảng của thầy rất ôn hòa, tuy giọng nói
hơi nhỏ nên khó nghe. Thầy dạy các loại bệnh chủ yếu của trâu bò, lợn và gà. Mỗi
loại bệnh đều nêi những vấn đề cơ bản như điều kiện phát sinh bệnh, suy nguy hiểm,
các triệu chứng, cách phòng và chữa trị.
Tôi còn nhớ thầy nói về các bệnh cước chân của
trâu bò khi gặp trời rét cần giữ ấm cho chúng, nhất khi không cho đi làm những
ngày quá rét. Trâu bò và cả lợn đều có bệnh lở mồm long móng (gọi tắt là
LMLM) rất nguy hiểm.
Bệnh than (hay nhiệt thán) là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy
hiểm lây từ động vật (như trâu, bò) sang người, nhưng không lây trực tiếp
từ người sang người. Bệnh lây qua da (vết thương hở), tiêu hóa (ăn thịt bệnh) có
thể gây tử vong cao nếu không điều trị.
Có lần thầy cho cả lớp xem hình ảnh về người ăn tiết
canh lợn bị liên cầu khuẩn, có thể gây nhiễm trùng huyết, viêm màng não, suy đa
tạng và tử vong.
Về bệnh gà thì thầy lưu ý về bệnh gà toi, tuy nhiên
phần này trùng với nội dung phần dạy của cô Nhàn môn Chăn nuôi cơ bản.
Nói chung, học môn này không có ý nghĩa lắm đối với chúng
tôi, lại là môn kiểm tra vào kì cuối nên không ai để ý lắm. Nay còn 2 điều sau tôi
vẫn nhớ khi học môn này:
-
Tổ chúng tôi có anh Trần Duy H. rất thích trêu anh Khuất Cao Nội. Anh Nội
hiền lành ai trêu gì cũng mặc, không bao giờ có phản ứng lại hay thù ghét gì. Một
hôm, sau khi học xong môn này chúng tôi thấy anh H. trêu anh Nội rằng ông có
cái mặt trông y như người bị bệnh nhiệt thán. Đó chỉ là từ gán cho anh Nội chứ
không hề có triệu chứng gì trên khuôn mặt anh, chẳng qua là nhớ đến một loại bệnh
sau khi được học môn thầy Khẩn dạy.
-
Còn một chuyện nữa cho đến nay tôi còn nhớ: gần trưa một buổi dạy, tôi thấy
thầy Khẩn đi chầm chậm từ bục giảng xuống giữa lớp, đến chỗ chị Lê Thị N. (KT20B)
thì dừng lại. Chị Lê Thị N. chắc bị mệt nên vẫn đang lơ mơ ngủ gật và thầy nói
gì đó rất nhỏ với chị. Chị bừng tỉnh và tỏ ra rất xấu hổ, nghiêm chỉnh trở lại
học bài. Cũng xin nhắc lại rằng hồi chúng tôi đi học gần như không có ai ngủ gật
trên lớp. Chúng tôi học nghiêm túc, tôn trọng giáo viên khi nghe giảng và quan
trọng hơn là ai cũng có thái độ chấp hành nội quy học tập rất tốt. Dù có mệt mỏi
hay không muốn tiếp thu thì vẫn giữ thái độ tôn trọng mọi người, trật tự nghe
giảng bài.
[1] Cho đến nay tôi vẫn không biết lý do gì mà người ta lấy tên một anh hùng dân tộc, một danh tướng của thế giới cho một trại chăn nuôi nhỏ bé trong trường đại học.
[2] Sau này tôi được biết khoảng những năm 1988-1989, cô Nhàn được cử đi nghiên cứu sinh ở CHDC Đức. Cô bị lâm bệnh khớp rất sớm, khi mới tốt
nghiệp PTS về một thời gian ngắn và sau đó phải nghỉ vì bệnh tật và cũng mất sớm.
[3] Sau này tôi được
biết “lục súc” (六畜) là thuật
ngữ Hán Việt chỉ 6 loài vật nuôi truyền thống trong nhà, bao gồm: ngựa (mã), bò/trâu (ngưu), dê
(dương), gà (kê), chó (khuyển) và lợn/heo (trư). Đây là các loài gia súc, gia cầm gắn liền với nền nông nghiệp
cổ truyền và đời sống sinh hoạt, phản ánh sự giàu có và tự cấp tự túc của gia
đình. Khi đó chúng tôi tranh luận là có mèo, vịt, cừu…
[4] Gà mái chỉ có một
buồng trứng bên trái và một ống dẫn trứng hoạt động. Khi gà mái mới nở thì có hai buồng trứng, nhưng khi lớn lên,
buồng trứng bên phải thoái hóa và không hoạt động.
[5] Bệnh “toi gà” hay tụ huyết trùn cấp tính do vi khuẩn gây
ra khiến gà sốt cao, khó thở, phân trắng, mào tím và chết đột ngột
[6] Phúc lợi động vật (tiếng Anh: Animal
welfare) là một từ bảo đảm trạng thái tốt về thể chất và tinh thần
cho con vật. Phúc lợi động vật cũng có nghĩa là mối quan tâm của con người đối
với quyền động vật về đạo đức đối xử với động vật. Theo https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_l%E1%BB%A3i_%C4%91%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt
[7] Thầy Khẩn đã mất
gần đây, vào năm 2025.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét