Chúng tôi học tiếng Nga (kì 3)

 

4. Vài mẩu chuyện liên quan đến tiếng Nga

Hồi vào bộ đội, tôi có đem theo bộ từ điển tiếng Nga 2 tập rất to và nặng (cỡ gần 2kg một tập). Tôi cũng mang theo vài cuốn sách kinh tế tiếng Nga và đã dịch đọc hiểu được cơ bản. Tôi còn nhớ đó là cuốn nói về tăng năng suất lao động trong nông nghiệp nên từ vựng cơ bản đã biết, khi đọc ít cần dùng từ điển. Tuy nhiên công việc quân đội chẳng liên quan gì đến nguyên môn nên tôi không đọc sách tiếng Nga nữa.

Khi ra quân tôi vẫn đem theo được 2 cuốn từ điển này về trường. Như đã có ghi chép ở thời kỳ quân ngũ, có anh bạn tên Lê Văn Đúp học ngành thủy lợi đại học Cần Thơ khi đó có ý muốn tôi để lại cho anh 2 cuốn từ điển này (hồi đó rất khó mua) nhưng tôi đã cố đem ra Hà Nội. Việc đó làm tôi cứ ân hận mãi chuyện không đã cho bạn một vật mình có mà bạn đang cần!

Chuyện đi học thêm tiếng Nga ở Hà Nội

Ngay khi chuyển từ quân đội về trường, tôi lập tức đi học thêm tiếng Nga ở Hà Nội. Từ trường ĐHNNI sang các trung tâm tiếng Nga ở Hà Nội phải đạp xe khoảng 13-15km. Mỗi tuần tôi đi học 2-3 lần vào các buổi tối ở các trung tâm dạy tiếng Nga bên nội thành Hà Nội. Tôi còn nhớ đã học tại trường phổ thông Võ Thị Sáu (phố 2 Bà Trưng) và học tại một trường phố Cửa Nam. Các lớp học đêm ngày ấy thường diễn ra từ 6.30pm đến 9.30pm. Phong trào học tiếng Nga rất mạnh vì nhiều người đều chờ cơ hội đi Nga làm thực tập sinh hay nghiên cứu sinh. Đối với tôi khi đó đang cần chuẩn bị tốt tiếng Nga để chờ cơ hội được đi nghiên cứu sinh ở Liên Xô. Từ các năm 1975-1979, tôi học tiếng Nga ban đêm rất chăm chỉ. Nhờ học tiếng Nga mà cũng quen được nhiều bạn bè cùng đi học buổi tối với nhau.

Còn nhớ một ông thầy dạy tiếng Nga hơn chúng tôi chừng vài tuổi. Anh ấy không phải giảng viên đại học mà là một cán bộ biết tiếng Nga được trung tâm sử dụng. Một hôm học thấy các lớp khác đã tan mà thầy vẫn say sưa dạy, mọi người nhắc thì thầy xem đồng hồ rồi bảo vẫn chưa hết giờ mà. Khi trò nói đã quá giờ thì thầy bảo cái đồng hồ của tôi hay bị “ngất” tức là lúc chạy lúc không. Đồng hồ “ngất” là từ tôi nhớ mãi – nhớ một kỉ niệm người thầy còn nghèo không có được cái đồng hồ đúng giờ!

Nhờ chăm chỉ học tiếng Nga nên tôi có bằng B tiếng Nga từ 1987, sớm hơn rất nhiều so với các thầy cô đã ở trường nhiều năm trước tôi. Chẳng biết là may hay không may, Đại hội XXVII Đảng Cộng sản Liên Xô đã đưa Gorbachốp lên lãnh đạo và đến giải tán Đảng cùng với sự tan rã nước Liên Xô – thế là không còn chỉ tiêu đi học Liên Xô nữa. Từ 1990, tôi bắt đầu từ giã tiếng Nga, chuyển sang dùng tiếng Anh cho đến nay!

Chuyện “mon men” tìm hiểu người ta dịch thơ tiếng Nga

Hồi ở quân đội có nhiều thời gian đọc sách và tôi có dịp đọc được bài thơ của Puskin - bài Tôi yêu em. Aleksandr Sergeyevich Pushkin (1799 - 1837) là nhà thơ, nhà văn nổi tiếng người Nga, được tôn vinh là đại thi hào, là mặt trời thi ca Nga. Hồi đó nhiều người trong chúng tôi thuộc bài thơ này qua bản dịch của Thúy Toàn[1].

Я вас любил 

Я вас любил: любовь еще, быть может,
В душе моей угасла не совсем;
Но пусть она вас больше не тревожит;
Я не хочу печалить вас ничем.

Я вас любил безмолвно, безнадежно,
То робостью, то ревностью томим;
Я вас любил так искренно, так нежно,
Как дай вам бог любимой быть другим.

Bài thơ chỉ có 8 câu. Lúc đầu tôi nhìn vào từ ngữ và chẳng hiểu thơ viết kiểu gì mặc dù tôi biết hết từ vựng. Khi tôi phát hiện ra sự đồng âm của các từ cuối trong câu 1 và 3, câu 2 và 4 rồi tương tự ở khổ 2 là từ cuối của câu 5 và câu 7, câu 6 và câu 8. Thế nghĩa là cũng có những nét giống như âm vần thơ Việt. Nhưng cách sắp đặt câu kiểu này thì “nản” quá: câu trong sách kinh tế dài và có trật tự, còn câu kiểu thơ – lại của Puskin thì thật không sao hiểu được. Từ đó không bao giờ dám mon men đến thể loại này từ nguyên bản tiếng Nga nữa – chẳng qua là khi đó cố “ra oai” với bạn gái đang học Đại học Cần Thơ khi chép cho bạn gái lời thơ dịch ra tiếng Việt.

Chuyện gặp lại cô Hòa

Sau này vợ chồng cô Hòa – thầy Liễn chuyển từ ĐHNNI vào dạy ở Đại học Cần Thơ. Khi đi bộ đội đóng quân Cần Thơ, tôi đã nhiều lần đến thăm gia đình thầy cô. Hồi đó miền Nam đang “sốt” tiếng Nga (vì tiếng Anh lúc này thất thế so với tiếng Nga đang lên). Cô Hòa cũng kiếm thêm được nhiều thu nhập nhờ các lớp tiếng Nga buổi tối ở các trung tâm dạy thêm tại Cần Thơ. Có lần được cô rủ đi xem cô dạy và cô nói nếu tôi muốn dạy thì để cô đăng kí vì dạy phát âm và từ vựng là tôi cũng có thể dạy được. Nhưng tôi không dám vì lớp học toàn cán bộ lớn tuổi. Với lại khi đi bộ đội thì tôi dù vẫn nhớ nhiều tiếng Nga nhưng không đủ tự tin đứng trước lớp học mà người học phải đóng tiền – họ đều là những người có kinh nghiệm hơn chúng tôi rất nhiều.

Cũng nhờ thăm gia đình thầy Liễn - cô Hòa mà chúng tôi biết được cuộc sống của giảng viên Đại học Cần Thơ. Nhà thầy cô cũng nuôi heo như mọi nhà giáo viên khác. Khi mới vào, thầy Liễn cũng chạy xe ôm như các giáo viên đại học Cần Thơ khi đó. Trường phân cho gia đình cô một căn hộ khép kín có phòng khách, phòng ngủ, có sân sau bé tẹo và cái bếp độc lập có thể nuôi được heo – có thể nói là mơ ước của nhiều người khi đó – chắc ở Hà Nội phải ngang tiêu chuẩn thứ trưởng. Chúng tôi nhiều lần được mời đến chơi, ăn uống và cô Hòa cũng nhiều khi ra đơn vị chúng tôi chơi.

Cô Hòa với tôi cũng có nhiều kỉ niệm. Mấy lần tôi đi phép về Bắc đều mang quà của cô cho gia đình cô ở Từ Liêm Hà Nội. Khi tôi về trường, có lần cô Hòa nhờ tôi đến xã Trâu Quỳ làm lại cho cô cái giấy kết hôn vì cô để thất lạc đâu đó. Một lần cô Hòa ra Hà Nội, anh Hợp tổ chức mời cô đến thăm nhà chị Lục cùng chúng tôi. Có lẽ cô Hòa[2] là giáo viên chúng tôi có nhiều kỉ niệm nhất từ khi đi học cho đến nhiều năm sau này.

*

**

Học tiếng Nga và dai dẳng theo đuổi tiếng Nga hàng chục năm mà chẳng dùng được gì – âu cũng là có số! Tôi nghĩ nếu năm 1990 tôi được đi học ở Liên Xô thì số phận tôi sẽ ra sao? Các kịch bản có thể như sau:

Một, kịch bản tốt nhất cho tôi là học xong bằng phó tiến sĩ ở Liên Xô. Nếu điều đó xảy ra thì lại được coi là bi đát nhất - bởi vì các anh chị đi học Liên Xô (và các nước Đông Âu XHCN) từ 1985-1990 về nước đều không có chuyên môn cần thiết, thậm chí không theo kịp được những gì kiến thức mới về kinh tế từ khối tiếng Anh mà những anh em trong nước học được. Rõ ràng đi học như thế về phỏng có ích gì. Đó là chưa kể các nghiên cứu sinh khi đó qua Liên xô về đều không nói được tiếng Nga nghiêm túc và chắc chắn phải thuê sinh viên viết luận án – nhiều vị thuê viết để còn đi buôn bán.

Hai, một khả năng cao khác là tôi có thể không về nước rồi lang thang không quê hương nhiều năm kiếm tiền như một số ít bạn bè của tôi. Cuối cùng “nhẫn nhục - nhọc nhằn” tìm đường trở về những năm sau 2000. Đa số thành những kẻ thất trận trong cuộc đời vì số tiền ít ỏi kiếm được ở bên đó về dường như không dám sử dụng đàng hoàng và quan trọng nhất là không đủ tự tin để kiếm sống tử tế trong nước – rõ ràng là thất bại còn gì!

Tuy phải từ bỏ tiếng Nga nhưng nghề nghiệp của tôi lại phải dùng đến tiếng Anh, coi như “mất cái lọ - còn cái chai”. Sau này tôi đi du lịch Nga và du lịch Anh để xem và thấy quê hương của những thứ tiếng cao sang này đến với Việt Nam chúng tôi, đem cho người Việt Nam chúng tôi những gì. Ngôn ngữ là cầu nối kiến thức và con người. Người Sài Gòn khi chúng tôi đi bộ đội vào Nam gọi Anh ngữ là “sinh ngữ”. Tôi hiểu “sinh ngữ” có ý là tiếng nói dùng để kiếm sống (thời Mỹ đóng quân!). Tôi không hoàn toàn sử dụng ngoại ngữ như một cách kiếm sống, nhưng ngoại ngữ (nhất là tiếng Anh) đã rất có ích trong nghề nghiệp và cuộc đời tôi.

---

[1] Bản dịch của Thúy Toàn

Tôi yêu em: đến nay chừng có thể.
Ngọn lửa tình chưa hẳn đã tàn phai;
Nhưng không để em bận lòng thêm nữa,
Hay hồn em phải gợn bóng u hoài.

Tôi yêu em âm thầm không hy vọng,
Lúc rụt rè, khi hậm hực lòng ghen,
Tôi yêu em, yêu chân thành đằm thắm,
Cầu em được người tình như tôi đã yêu em.

[2] Cô Nguyễn Thị Hòa và gia đình sau này chuyển lên sống ở Thành phố Hồ Chí Minh, cô đã mất khoảng những năm sau 2000.