Nếu kết thúc các ghi chép về những năm tháng đại học
của tôi thì có thể còn vài day dứt. Tôi thấy cần phải ghi chép thêm phác thảo chân
dung qua những kỉ niệm với một số người trong lớp. Sau khi ra trường tôi có nhiều
dịp gặp lại các anh chị em trong lớp KT20A, lại bổ sung thêm những tình cảm và
nhận thức mới về tình bạn bè trong cuộc sống có yếu tố gắn bó từ những ngày ở lớp
KT20A đại học.
Anh Nguyễn Đăng Hợp là lớp trưởng đầu tiên của KT20A
(sau đó anh Nguyễn Đình Chình thay khi anh bận công việc gia đình nên xin ở ngoại
trú KTX). Tôi không dám viết chân dung đầy đủ về anh vì dù rất quen thân với
anh nhưng một chân dung đầy đủ phải đi từ gia thế, xuất thân, cuộc sống, sự
nghiệp, các giá trị ảnh hưởng của anh với mọi người và xã hội... Tôi chỉ phác
thảo vài nét chân thực về anh qua những kỉ niệm của tôi với anh, qua cảm nhận của
tôi với những hoạt động của anh với lớp. Một phác họa mộc mạc về người lớp trưởng
đại học đầu tiên của chúng tôi.
1/ Kỉ niệm của tôi với anh
a/ Những ngày đại học
Những ngày đầu tiên là sinh viên, anh Hợp thương tôi
ốm yếu, bệnh tật. Như người anh có cách nhìn kinh nghiệm nhân gian độ lượng,
anh biết tôi vốn ra đi từ cuộc sống gian nan và có ý chí vươn lên tìm cơ hội sống
tốt hơn.
Tuần đầu tiên thấy tôi là người tìm được đáp số bài
toán giải tích thầy Thanh cho về nhà (dù tôi nhập học sau mọi người 2 tháng),
anh bảo tôi một cách chân thành: “Cậu là người đầu tiên trong phòng tìm ra
đáp án.” Tôi hiểu đó là lời động viên chân thành không phải vì tôi may mắn
tìm ra đáp số mà có ý bước đầu khẳng định tôi có thể cùng mọi người học tập, nếu
cố gắng thì dù có nhập học muộn cũng sẽ theo kịp mọi người.
Tháng đầu tiên đi lao động hướng nghiệp năm thứ nhất,
một buổi chiều cuối xuân mưa rét, anh là lớp trưởng đã cử tôi một mình ra trại
chăn trâu[1].
Việc anh cử tôi ra trại với mấy con trâu to lớn là ý anh muốn giao riêng cho
tôi – để khẳng định tôi có thể hoàn thành. Rõ ràng tôi được cử đi là hợp lý nhất,
chẳng lẽ cử anh Ngọc, anh Khang, anh Quân hay anh Nội? Tôi giống “kẻ trẻ
trâu” nhất và công việc đó không những phù hợp mà rất dễ với tôi mà! Hồi đó,
có lúc tôi nghĩ sao anh không cử thêm người cùng đi với tôi. Nghĩ lại thì thấy
anh đã cân nhắc kĩ, đâu cần phải thêm ai nữa. Có thể anh biết nếu có cử thêm
Bính, Giang hay Cao Đức đi cùng thì sao bằng kẻ chăn trâu chính thống như tôi
được.
Tôi nghĩ vì được anh thương quý nhất nên anh đưa tôi
về thăm gia đình nhiều nhất trong lớp. Ngồi sau xe đạp anh chở về thăm gia đình
ở Đức Giang từ khi mới có cháu Hương, rồi khi có cháu Nhung, tôi tận mắt thấy
anh chị có gia đình hạnh phúc và vui vẻ. Nhưng gia đình công nhân viên chăm con
nhỏ thật vô cùng vất vả. Dù nằm ngủ cùng anh ở sàn nhà hay ở giường nhỏ để sáng
mai anh em lại đạp xe vào học, tôi thấy anh chu đáo chăm lo cho gia đình, cho
tôi, nhất là bữa ăn tối và điểm tâm sáng. Anh thường rủ tôi đến khi anh mua được
chút thực phẩm hiếm hoi cho gia đình từ tem bìa phiếu hàng tháng.
Mỗi khi về Tết ra trường, anh đều đưa tôi về nhà anh
chơi và ngủ lại một đêm. Bao giờ anh cũng để dành đãi tôi món thực phẩm quý giá
thời bấy giờ: thịt lợn để dành từ Tết. Anh có cách để bảo quản thực phẩm rất
thông minh. Hồi đó làm gì có tủ lạnh, nhưng anh chọn một thanh thịt ngon, luộc
chín và vùi sâu vào liễn mỡ của gia đình. Mùa đông lạnh nên mỡ đóng băng bảo đảm
giữ thanh thịt vẫn thơm ngon được rất nhiều ngày. Bằng cách đó Tết nào anh cũng
có món ngon đãi đứa em. Mà vì nghỉ Tết nhiều ngày nên khi ra đến trường tôi chưa
bao giờ có món quà quê gì biếu gia đình anh dịp Tết.
Ở nhà anh khi đó tôi rất ấn tượng với cái bếp anh tạo
ra. Có rất nhiều tầng nấc kê bên trên cái kiềng đun nấu bằng củi lá. Cái giá kê
bên trên không sập mới là tài. Bếp thấp, anh để trên đó từ củi, gỗ, rồi hàng
khô, rồi đồ treo, đồ gác. Thật vô số thứ “bà giằn”. Mà anh nhớ được những món
gì để ở đâu cũng thật là biệt tài. Ra nhà anh chơi bao giờ anh cũng dẫn đi thăm
chỗ trồng rau, chỗ nuôi gà, nuôi lợn. Chủ yếu là đi theo nhìn anh tưới rau, cho
gia súc ăn và không để tôi phải ngồi mà không có ai tiếp chuyện.
Anh chị được phân một gian tập thể của cơ quan chị
Thu. Ra thăm anh khi chưa có con, khi một con, 2 con… tôi mới thấy anh đi học
khác chúng tôi nhiều lắm. Chúng tôi chỉ vác bát đi ăn tập thể rồi về học, chơi
và ngủ. Anh thì giúp vợ, giúp con lại còn tăng gia chăn nuôi, trồng rau. Hồi đó
tắm giặt và vệ sinh khu tập thể đều công cộng. Nhà cửa cơm nước, giặt giũ lại
tăng gia thì làm sao anh có nhiều thời gian học như chúng tôi trong KTX được.
Đó là chưa kể mỗi ngày anh còn đạp xe đi về gần 2 giờ đồng hồ.
Chuyện anh giúp tôi lên gặp thầy Đỗ Mộng Ngọc mới thật
khó quên[2].
Hồi đó năm thứ nhất tôi mới nặng khoảng hơn 40kg mà môn thể dục điền kinh chạy cự
li ngắn phải đạt tiêu chuẩn điền kinh cấp 3 (15,5giây/100m). Tôi lao đi trên đường
chạy với mắt nhắm, môi mím chặt để về đích với 16,5giây và ngay sau qua vạch
đích là cú ngã ngất ngay tại chỗ. Lúc tỉnh dậy tôi thấy mọi người bên tôi ở Trạm
xá ĐHNN I. Thấy tôi tỉnh lại, anh Ngọc bảo chắc tại Ảnh tim yếu nên ngất do thiếu
máu não. Thế là tôi trượt môn thể lực và phải kiểm tra lại. Hồi đó tôi biết có
kiểm tra lại thì cũng không thể đạt nên anh Nguyễn Ngọc Minh xung phong chạy
thay tôi. Khốn nỗi anh Minh chạy nhanh quá, thương binh gãy chân gì mà chạy như
gió, 13,5 giây. Thầy Ngọc phát hiện ra chuyện kiểm tra hộ, thầy dọa đưa tôi lên
Khoa để kỉ luật. Anh Hợp với tư cách lớp trưởng sau đó mấy ngày đã đưa tôi lên
gặp thầy Ngọc. Chuyện đáng sợ nhất ám ảnh tôi suốt những năm đại học của tôi.
Thầy Ngọc và vợ là cô Bình đều đi học từ Liên Xô về.
Gian nhà tập thể chật nhưng có kê bàn tiếp khách, ngay phía sau là cái tủ sách
có nhiều đầu sách tiếng Nga. Anh Hợp và tôi gõ cửa xin vào gặp thầy. Thầy Ngọc
tiếp chúng tôi trong bộ pi-ja-ma tối, nhưng vẫn rất nghiêm nghị. Tôi vẫn
nhớ đôi mắt thầy nhìn sâu, lông mày rậm xoáy nhìn vào tôi. Anh Hợp trình bày với
thầy rằng tôi là trường hợp bị đau bụng kinh niên từ nhỏ nên thể lực hạn chế,
nhờ thầy thông cảm giúp đỡ. Anh thay mặt lớp nhận lỗi vì đã để lớp có người kiểm
tra hộ bạn bè. Anh hứa với thầy từ nay lớp sẽ không vi phạm nữa. Thầy Ngọc
không nói thêm gì. Còn tôi lí nhí gửi thầy bản kiểm điểm, xin lỗi thầy và ra về
cùng anh Hợp. Giá tôi là anh Hợp thì khi đó tôi biết nói gì nhỉ? Anh với trách
nhiệm lớp trưởng nên dù tối muộn vẫn bỏ vợ con ở nhà để đi xin lỗi thầy giúp
tôi. Học đại học tôi vẫn nợ môn thể lực, nhưng vì môn kiểm tra (không phải môn
thi) nên khoa cũng không đánh giá thành tích học tập của tôi sau này.
Những năm đầu các môn thi vấn đáp anh thường xuyên
vào KTX để hỏi thăm tình hình ôn thi và có ý học hỏi kinh nghiệm ôn của bọn
chúng tôi. Tôi biết anh không có nhiều thời gian ôn như chúng tôi trong KTX.
Chúng tôi đều biết anh có trình độ tiếp thu tốt nhưng công việc gia đình quá bận
nên đôi lúc thiếu tự tin, nhất là các môn học cơ bản có rất nhiều công thức.
Sau này nghe anh kể vô vàn gian khó những ngày đầu
tiên anh lập gia đình và những kỉ niệm của anh với nhiều người trong lớp tôi
càng phục anh chịu đựng gian khổ chăm lo gia đình mà cũng không quên quan tâm đến
mọi người trong lớp. Thật sự là anh đã gian nan hơn rất nhiều so với chúng tôi sau
này khi có gia đình riêng.
Có thể mọi người cho là chuyện vụn vặt nhưng thực sự
chuyện tôi ghi chép ở đây hồi còn học đại học là những kỉ niệm rất khó quên. Có
thể anh Hợp cũng không nhớ hết, nhưng đã là kỉ niệm tức là nó đã in dấu trong
tôi một quãng đời và kí ức của tôi về anh thì còn mãi theo thời gian.
b/ Khi tôi là giảng viên ĐHNN I
Hồi tôi đi bộ đội về thăm trường, khi đó anh Hợp đang
công tác ở Phòng Tài vụ của ĐHNN I nên bao giờ tôi cũng đến thăm anh.
Vào năm 1984, tôi đi phép về quê xin thủ tục công việc
để chuyển ngành theo chính sách quân đội. Khi đến trường thăm anh, tôi có trao
đổi với anh là sắp tới tôi sẽ về quê công tác theo giấy tiếp nhận của tỉnh
Thanh Hóa (anh Khang giúp). Anh bàn với tôi rằng tôi trước đây tốt nghiệp loại
giỏi có đủ tiêu chuẩn ở lại Khoa làm cán bộ giảng dạy, nay suy nghĩ xem có nên ở
lại trường không. Anh bảo tôi gặp anh Đĩnh ở phòng Tổ chức cán bộ của trường hỏi
xem tôi có thể cứ chuyển về trường rồi từ trường phân công công tác theo chỉ
tiêu của trường được không? Qua anh Đĩnh tôi biết cô Diệp (Trưởng Phòng Tổ chức
Cán bộ) cho rằng trường hợp đi bộ đội từ nhà trường thì khi ra quân có thể chuyển
về trường và lấy chỉ tiêu của Bộ để phân công công tác cũng chấp nhận được (vì
vào thời điểm 1984, nhiều người ra trường tự xin được việc mà không bắt buộc phải
qua chỉ tiêu Bộ phân cho trường). Chính là nhờ ý kiến của anh Hợp và anh Đĩnh
nên tôi chọn giấy chuyển ngành về Hà Nội thay cho giấy tiếp nhận về Thanh Hóa[3]
khi làm thủ tục ra quân.
Khi đã về trường công tác thì 2 anh em cũng thường
xuyên gặp nhau. Anh luôn coi tôi như đứa em, vẫn hay mời tôi về thăm gia đình.
Đến thăm nhà khi anh chị mua đất làm nhà riêng tôi mới thấy anh chăm lo gia
đình, cố gắng nuôi con, làm nhà, tăng gia cải thiện đời sống… Chuyện anh làm
nhà ra khu đất mới quả là sự tính toán gian nan. Khu đất anh mua phải mất rất
nhiều công sức san nền vì đó là khu đất trũng ngay dưới con kênh nổi. Mỗi lần
anh dẫn tôi đến lại thấy anh san lấp được thêm một chút, dần dần nổi lên hình
thù cái nền nhà. Rồi căn nhà ban đầu xây xong, có sân, có vườn, có chuồng nuôi
lợn, nuôi gà, lại có cả phần ao quây lưới nuôi vịt, thả bèo, hình như có nuôi
được cả cá. Từ căn nhà ban đầu đó, anh chị còn nhiều lần tu bổ, cải thiện, chồng
tầng, lên cốt theo một kiểu rất riêng. Chị Thu cười bảo tôi rằng kiểu Nguyễn
Đăng Hợp.
Tôi luôn được mời dự cưới các con anh chị. Anh rất cẩn
thận chu đáo mời bạn bè trong lớp. Trong lễ cưới con anh Hợp tôi đã gặp anh
Nguyễn Đức Trí, anh Hoàng Việt Cường và nhiều người ở KT20A về dự. Có lần gặp cả
anh Ngự từ Thái Bình lên dự (anh Ngự học lớp Dâu tằm 20, trước cùng học lớp dự
bị đại học với anh).
Có một lần anh đưa tôi về quê anh ở Lạng Giang (khi
đó là tỉnh Hà Bắc) thăm cụ thân sinh ra anh. Có một kỉ niệm đáng nhớ là hôm về
quê, 2 anh em đi xe máy. Anh lái Simson Đức to đùng, tôi đi cái Honda80 máy cối
bé tẹo. Đến Thị xã Bắc Giang, anh em ngồi ăn trưa và có uống mấy cốc bia. Đường
về quê quanh co xuyên qua các thôn làng lạ lẫm, lắm ổ gà ổ trâu. Anh đi trước phóng
vù vù, tôi mải nhìn theo sợ mất bóng anh nên xe va vào vật gì đó trên đường. Thế
là cả người và xe tôi bay xuống ruộng. Loay hoay mãi tôi mới lôi được xe lên bờ,
rửa qua những chỗ bùn đất trên quần áo và không cảm thấy đau gì. Mãi một lúc sau
thấy anh quay lại đón, chắc tưởng tôi đi lạc đường. Khi đó anh mới biết tôi ngã
và có vết rớm máu trên má phải (cái sẹo này phải gần 3 năm mới mất).
Anh làm việc ở phòng Tài vụ (thầy Đoàn Tử Lâm là trưởng
phòng), sau đó có thời gian anh làm quản lý ở Phòng Đời sống và quản lý ở Trại
Thực tập Thí nghiệm. Hồi anh ở Phòng Đời sống, biết tôi sắp bảo vệ luận án PTS,
anh bảo tôi nên tổ chức buổi liên hoan nhân ngày quan trọng này. Hồi đó, điều
kiện khó khăn nên khi bảo vệ luận án cấp cơ sở tôi chỉ vay được tiền làm 2 mâm
cơm mời hội đồng. Khi bảo vệ chính thức lại càng khó khăn, tôi nói anh Hợp chắc
em cũng chỉ lo được 2 mâm cơm mời hội đồng thôi. Anh bảo đây là dịp quan trọng,
cậu là PTS trẻ nhất trường khi đó nên cứ vay mượn để tổ chức bữa liên hoan cho
vui vẻ đàng hoàng. Mình chưa có điều kiện thật nhưng không nên để tình trạng “áo
gấm đi đêm”. Tôi đã nghe theo anh tổ chức bữa liên hoan rất vui vẻ (mặc dù
phải có sự vay mượn khá nhiều của nhóm anh em cùng nghiên cứu sinh trong nước).
Bảo vệ luận án thành công ngày 16-1-1996, vợ tôi lo được 5 mâm cơm mời hội đồng
và các thầy cô trong Khoa, Bộ môn. Đúng là phải lo đến bạc mặt nhưng là
kỉ niệm rất đáng nhớ về tư vấn của anh.
Một lần vào năm 1996, anh trao đổi với tôi về việc anh
có ý định học cao học ngành Kinh tế nông nghiệp. Anh cho rằng mình ở đây có điều
kiện học hành hơn anh em các địa phương về học. Tôi trao đổi với anh nên cân nhắc
kĩ vì học thêm cao học thì có điều kiện sẽ thể trở thành giáo viên, khi đó có
thể anh sẽ không làm quản lý nữa. Anh cố gắng quyết tâm học học cao học (thuộc số
cán bộ trong trường học rất sớm hồi đó). Cô PTS Nguyễn Thị Tâm hướng dẫn anh đề
tài về tín dụng. Tôi nhớ anh có hỏi ý kiến tôi về hướng nghiên cứu đề tài luận
văn. Khi anh bảo vệ, tôi đã đủ tiêu chuẩn tham gia hội đồng chấm luận văn. Nhà
trường cử tôi làm Phản biện 1 cho luận văn của anh. Đây có lần đầu tiên tôi
là Phản biện 1 luận văn cao học. Đến nay tôi vẫn lưu giữ văn bản phản biện này
ghi ngày 27-9-1997. Có thể anh bảo vệ sau đó vài hôm (vì nguyên tắc phải nộp bản
phản biện trước khi hội đồng bảo vệ).
Năm 1997, khi tôi cho in cuốn giáo trình Tài
chính nông nghiệp, anh tỏ ra rất phục tôi vì tôi đã trở thành người viết
sách cho người khác đọc và giảng bài. Cuốn sách đầu tay của tôi in tại NXB Nông
nghiệp. Bản in rất tệ, có nhiều lỗi công thức, nhưng anh tỏ ra phục tôi lắm. Mỗi
khi có dịp trao đổi với ai đó, anh đều nói rằng Ảnh viết sách dạy người làm giàu
mà bản thân thì sống rất bình thường giản dị.
Khi về hưu, anh có trao đổi với tôi về việc anh tham
gia công việc quản lý ở trường Đại học Đông Á. Anh công tác ở Đại học Đông Á
nhiều năm, sau này chủ yếu tham gia công việc cán bộ giảng dạy. Từ cương vị giảng
viên, anh có điều kiện đi công tác ở nhiều địa phương trong nước. Các chi tiết về
công việc giảng dạy của anh tôi không rõ lắm, chỉ biết anh thường kể cho tôi
anh đã đến địa phương nào, gặp được anh em nào trong lớp, trong khóa…
[1] Tôi đã ghi chép ở https://lehuuanhghichep.blogspot.com/2025/08/chuyen-nam-thu-nhat-8-tuan-lao-ong-nghe.html
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét